Το σχολείο, οι δάσκαλοι και οι μαθητές

Για να λειτουργήσει σωστά ένα σχολείο πολλά εξαρτώνται από την προσωπικότητα των εκπαιδευτικών και ιδιαίτερα από εκείνους που κατέχουν τις υπεύθυνες θέσεις. Αν τα άτομα που κατέχουν θέσεις κλειδιά κλειδιά στο σχολείο, όπως διευθυντές, υποδιευθυντές, είναι ικανά να διατηρούν καλές σχέσεις με τα παιδιά και να προσφέρουν στους συναδέλφους τους μια αξιόπιστη και ενωτική ηγεσία, υπάρχουν πολλές πιθανότητες να λειτουργήσει με επιτυχία το σχολείο. Πέρα από αυτό όμως υπάρχει ο σχολικός κανονισμός, τον οποίο οφείλει το σχολείο να γνωστοποιήσει σε γονείς και παιδιά επαρκώς και με σαφήνεια. Να είναι ρεαλιστικός και δίκαιος και ευέλικτος στις κοινωνικές προκλήσεις.

Αιτία προβλημάτων συμπεριφοράς μπορεί να είναι και το αναλυτικό πρόγραμμα, αν αυτό δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των παιδιών. Το σύστημα των εξετάσεων μπορεί επίσης να γίνει αιτία προβλημάτων στο σχολείο, όταν για παράδειγμα τα κριτήρια δεν είναι ρεαλιστικά και δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου επίσης είναι αιτία δημιουργίας και άλλων προβλημάτων. Το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου πρέπει να σχεδιάζεται από τον προγραμματιστή ανάλογα με τις ανάγκες των παιδιών και όχι ανάλογα με τις απαιτήσεις του προσωπικού. Ο σχεδιασμός του μαθήματος και η κλιμάκωση των απαιτήσεών του, επίσης θα λαμβάνει τις ανάγκες και τις απαιτήσεις των μαθητών. Η οργάνωση της τάξης σε επίπεδο υποδομής της αίθουσας και εμφάνισης της, η προσωπικότητα  του δασκάλου, η απειρία του δασκάλου και πολλά άλλα είναι δυνατόν να διασαλεύσουν τον κλίμα της τάξης. Εκείνο που πάντοτε πρέπει να θυμόμαστε όταν ανεβαίνουμε στην έδρα να διδάξουμε είναι ότι οι μαθητές είναι οι πελάτες μας, υπάρχουμε και παίρνει περιεχόμενο η δουλειά μας, γιατί υπάρχουν μαθητές, άρα αυτούς υπηρετούμε και αυτούς θα σκεπτόμαστε πρώτα. Ο θεσμός του σχολείου ιδρύθηκε για να υπηρετεί τους μαθητές και όχι τον δάσκαλο.

Έρως και ψυχή

Ο νομπελίστας ποιητής μας Γιώργος Σεφέρης στο ποίημά του «Ο τελευταίος σταθμός» μας θυμίζει την αξία των μύθων με τους εξής στίχους.

Κι α (ν) σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές

Είναι γιατί τ΄ακούς γλυκότερα…

Πράγματι, ακούμε πιο γλυκά και με ήρεμη καρδιά τους μύθους, επειδή κάθε ένας από αυτούς κλείνει μέσα του μιαν αλήθεια. Γι΄ αυτό θεωρούμε χρήσιμο να σταθούμε σε έναν μύθο πολύ χαρακτηριστικό της δύναμης του εράν. Πρόκειται για την ιστορία μιας μεγάλης αγάπης, της Ψυχής και του Έρωτα, η ανάγνωση της οποίας μας βεβαιώνει για δυο πράγματα. Από την μια πως η ψυχή του ατόμου ολοκληρώνεται μέσα από δοκιμασίες και από την άλλη πως η δύναμη της αγάπης είναι τέτοια που μπορεί να μεταβάλει τον θνητό σε ήρωα, τον οπλίζει με τέτοιες και τόσες ικανότητες  που τον κάνει να ξεπερνά τα εμπόδια και να γίνεται αθάνατος. Να σημειώσουμε εδώ για λόγους δεοντολογίας ότι τον μύθο τον βρίσκουμε στο έργο του Λατίνου συγγραφέα Απουλήιου, που έζησε τον 2^ο μ.Χ. αιώνα, «Μεταμορφώσεις» ή αλλιώς «Ο Χρυσός γάιδαρος’’. Ο μύθος αφορά στην υπέρβαση των εμποδίων στον έρωτα, στο δέσιμο ανάμεσα σε δύο βαθειά ερωτευμένους που οδηγεί στην απόλυτη ένωσή τους μέσα από έναν ιερό γάμο και στην ανύψωσή τους σε ένα ανώτερο πνευματικό επίπεδο. 

Ας γνωρίσουμε πρώτα την Ψυχή. Αυτή η κόρη γεννήθηκε σε παλάτι και είχε θεϊκή  ομορφιά. Οι θνητοί έλεγαν ότι ήταν το πιο όμορφο πλάσμα που γέννησε η φύση με συνέπεια  να πάψουν να λατρεύουν την Αφροδίτη και λάτρευαν την Ψυχή σαν θεά. Αυτό προκάλεσε την ζήλια της Κύπριδας και θέλησε να εκδικηθεί την θνητή καλλονή. Διέταξε, λοιπόν, τον γιο της, τον Έρωτα, να την κάνει να ερωτευτεί τον πιο τερατόμορφο στην ψυχή και στο σώμα άνθρωπο της γης. Όταν όμως ο Έρωτας είδε την Ψυχή, μαγεύτηκε και αυτός τόσο πολύ από την ομορφιά της που την ερωτεύτηκε παράφορα. Κάποτε ο πατέρας της Ψυχής ζήτησε χρησμό από τον Απόλλωνα για τον ποιον θα παντρευτεί η κόρη του. Ο Απόλλωνας τότε του είπε να την αφήσει σε μια βουνοκορφή, όπου την περίμενε το «τέρας» που προοριζόταν από τις Μοίρες για σύζυγό της. Ο άνεμος Ζέφυρος όμως έλαβε άλλες εντολές και μετέφερε την Ψυχή από το βουνό σε ένα μαγικό παλάτι. Εκεί κάθε βράδυ ερχόταν στο κρεβάτι της ένας αόρατος σύζυγος και μαζί του η Ψυχή περνούσε μεθυστικές στιγμές. Το μόνο που της ζήτησε ο νυχτερινός εραστής ήταν να μην επιχειρήσει ποτέ να δει το πρόσωπό του, γιατί τότε θα τον έχανε για πάντα. Η Ψυχή πλημμυρισμένη από ευτυχία του υποσχέθηκε ότι θα τον υπακούσει. Ήρθε όμως η στιγμή που παρασύρθηκε και από την δική της περιέργεια και από τις πιέσεις των αδελφών της. Έφτασε ως φαίνεται για την όμορφη κόρη ή ώρα να πάρει τον δρόμο του αγώνα και της ωριμότητας.  Ξεκίνησε με το να αρχίσει να αμφιβάλλει για την ταυτότητα του συζύγου της και μια νύχτα, την ώρα που ο Έρωτας κοιμόταν, άναψε λαμπάδα και έσκυψε από πάνω του για να τον δει.  Τότε ανακάλυψε ότι κάθε βράδυ  κοιμόταν στην αγκαλιά του πιο όμορφου θεού, του Έρωτα. Αλλά, μια καυτή σταγόνα από το κερί που έσταξε στο γυμνό κορμί του άντρα της τον ξύπνησε. Αμέσως ο γιος της Αφροδίτης αντιλήφθηκε τι συνέβη και ένοιωσε προδομένος, εξαπατημένος.  Άφησε λοιπόν την Ψυχή και πέταξε μακριά της, όπως την είχε προειδοποιήσει.

Απελπισμένη και σκληρά μετανοιωμένη η Ψυχή για την επιπολαιότητά της πήρε τους δρόμους για να τον ψάξει. Τέλος, στράφηκε προς την Αφροδίτη και ζήτησε να της δείξει πού βρισκόταν ο Έρωτας. Αυτή τότε δεν έχασε την ευκαιρία κα  της έθεσε μια σειρά από δύσκολες δοκιμασίες, ελπίζοντας να απαλλαγεί μια και καλή από την παρουσία της αντιζήλου της. Της ζήτησε αρχικά τρία πράγματα: να ξεχωρίσει σπόρους από σιτάρι, κριθάρι, παπαρουνόσπορο, ρεβίθια, φακές και φασόλια μέσα σε μια νύχτα. Σε αυτό τον άθλο πέτυχε, γιατί την βοήθησαν τα μυρμήγκια. Ακόμη, να φέρει μαλλί από άγρια χρυσόμαλλα πρόβατα, που έβοσκαν σε απόκρημνα βουνά. Σε αυτό τον άθλο την συμβούλευσε ένα καλάμι πώς να τα φτάσει ως εκεί ακολούθησε τις συμβουλές του και  πέτυχε και τον δεύτερο άθλο. Επίσης, η Αφροδίτη την διέταξε να ανεβεί στην κορυφή ενός βουνού με ένα κρυστάλλινο δοχείο και να το γεμίσει με νερό από την πηγή Στύγα, στην οποία οι θεοί ορκίζονταν όρκο βαρύ, και την φύλαγαν δύο δράκοι. Εδώ την βοήθησε ο αετός του Δία. Πήρε ο ίδιος το αγγείο και το γέμισε νερό από την Στύγα. Η Αφροδίτη θύμωσε πολύ που η Ψυχή τα κατάφερε τόσο καλά και με τους τρεις άθλους που της ανέθεσε, έτσι, σκέφτηκε έναν ακόμη δυσκολότερο. Απαίτησε από την πεντάμορφη αρχοντοπούλα να κατεβεί στον Άδη και να κλέψει από το παλάτι της Περσεφόνης το κουτί που έκρυβε μέσα το ελιξίριο της νεότητας. Η Ψυχή πέτυχε και αυτόν τον άθλο με την βοήθεια πάλι των θεών.  Η περιέργειά της, όμως, της φύλαγε μία ακόμη δοκιμασία. Την έσπρωξε να ανοίξει το κουτί της Περσεφόνης, για να μάθει τι ήταν το ελιξίριο. Η νέα επιπολαιότητα έριξε την Ψυχή σε βαθύ ύπνο. Τότε ο Έρωτας, που δεν έπαψε ούτε στιγμή να την αγαπά πολύ, έτρεξε κοντά της, την ξύπνησε με ένα φιλί και ζήτησε από τον Δία να τους επιτρέψει να είναι για πάντα μαζί. Ο Δίας συμφώνησε. Έκανε την Ψυχή αθάνατη, άλλωστε η Ψυχή με τους άθλους της απέδειξε ότι της αξίζει η αθανασία. Ως αθάνατη, λοιπόν, μπορούσε να ζήσει για πάντα με τον Έρωτα. Έτσι, με την βοήθεια των θεών η ψυχή ενώθηκε με τον θεό σε ιερό γάμο και από την ένωση αυτή γεννήθηκε μια κόρη, η Ηδονή.

Ο Chomsky για την γλώσσα

Ο Chomsky  παρατηρεί ότι η γλώσσα αναπτύσσεται στο παιδί πολύ πριν τις άλλες διανοητικές  του λειτουργίες, ανεξάρτητα από το βαθμό ευφυΐας και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, και φαίνεται να περνά για όλα τα παιδιά από τα ίδια στάδια εξέλιξης. Αυτό δείχνει ότι η γλώσσα δεν  διδάσκεται στο παιδί όπως διδάσκονται οι επίκτητες ικανότητες (π.χ. η γραφή), αλλά καθοδηγείται από εσωτερικές δυναμικές, οι οποίες διαμορφώνονται μόνο ως προς τις επιφανειακές τους λεπτομέρειες από τη γλώσσα τού περιβάλλοντος. Η γλώσσα λοιπόν δεν μαθαίνεται εμπειρικά αλλά ξεκινά από μια έμφυτη, γενετικά δοσμένη μορφή που είναι κοινή σ΄ όλο το ανθρώπινο γένος. Η ανθρώπινη φύση της χαρακτηρίζεται σαν ένα σύνολο από γλωσσικές ικανότητες «φυτεμένες» εκ γενετής στη νόηση, σαν ένα σύνολο από άλλες γνωστικές ικανότητες που, μια και είναι φυτεμένο μέσα της, αναπτύσσει ένα είδος ανοσίας στις περιβαλλοντικές επιδράσεις.Εδώ φαίνεται ο Πλατωνισμός τoυ. Ο ίδιος μάς λέει πως η γλωσσική του θεωρία είναι μέρος τού προβληματισμού τού Πλάτωνα. Ο τελευταίος αναρωτιέται πώς ξέρουμε τόσα πολλά, αφού η εμπειρία μας είναι τόσο περιορισμένη. Στην ουσία είναι ένα ερώτημα που σχετίζεται με το «θαύμα» της κατάκτησης της γλώσσας από ένα παιδί τριών χρονών που δεν έχει εκτεθεί ακόμα σε αρκετά γλωσσικά ερεθίσματα. Παρόλα αυτά, το παιδί κατορθώνει να μαθαίνει και να δομεί τη γραμματική της μητρικής του γλώσσας μέσα σ΄ ένα φτωχό κάδρο γλωσσικής εμπειρίας. Ο Chomsky έθεσε το ζήτημα αυτής της έμφυτης γνώσης πάνω στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Ο άνθρωπος μαθαίνει επειδή το νευρικό του σύστημα είναι οργανωμένο για τέτοια μάθηση. Έχει απορρίψει τον εμπειρισμό αλλά και τον καρτεσιανό δυϊσμό «πνεύμα- σώμα» και πιστεύει πως η γλωσσική ικανότητα και γνώση είναι μια βιολογικά καθορισμένη δομή κι΄ ότι, αυτό που ονομάζουμε γλώσσα, προτάσεις κλπ. δεν είναι παρά μια έκφραση αυτής της δομής τού εγκεφάλου. Παρόμοιες θέσεις,όπως σ΄ένα δημοσιευμένο άρθρο του επισημαίνει και ο Νικ.Λυχναρόπουλος, υποστηρίζει και ο Αμερικανός θεωρητικός των γνωστικών επιστημών J.Fodor. (νεο-νατιβιστής),που εδημιούργησε τον όρο «Γλώσσα της σκέψης (Languageofthougt). Κατά την άποψή του, η σκέψη και το σκέπτεσθαι λαμβάνουν χώρα μέσα σε μια πνευματική λογική γλώσσα, δηλαδή σ’ έναν εσωτερικό κώδικα, ένα συμβολικό σύστημα που υπάρχει εκ φύσεως στον εγκέφαλο. Το πνεύμα είναι μια γενετικά προγραμματισμένη εικονική (νιrtual) μηχανή, η οποία παράγει κανόνες. Τη θέση ότι η γλώσσα είναι ένα υπολογιστικό λογικό σύστημα που προέρχεται από μέσα, από το εσωτερικό του πνεύματος, δέχτηκε στην πρώτη περίοδο του φιλοσοφικού του γίγνεσθαι και ο διάσημος Αυστριακός φιλόσοφος Wittgenstein έργο του TractatusLogicophilosophicus (1921). Ο Wittgenstein στο- TractatusLogicophilosophicus υποστηρίζει τη θεωρία των εικόνων τού νοήματος, ότι δηλαδή υπάρχει στον άνθρωπο μια ιδεατή γλώσσα, η οποία (δίκην χάρτου) απεικονίζει τον κόσμο. Λ.χ. για κάθε κύριο όνομα υπάρχει μια αντίστοιχη οντότητα και για κάθε κατηγόρημα μια αντίστοιχη ποιότητα. Όλος ο κόσμος απεικονίζεται στη γλώσσα. Αυτό εννοεί και η γνωστή ρήση του Wittgenstein ότι «Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου».

Το παιδί και το σχολείο

Όταν έλθει η ώρα να πάει το παιδί σχολείο,  όλοι οι γονείς τρέχουμε να γράψουμε τα παιδιά μας, γιατί περιμένουμε πολλά από αυτό. Είναι σε όλους πεποίθηση ότι το σχολείο γίνεται μια φωλιά για κάθε αναπτυσσόμενο μέλος της κοινωνίας, πατρίδα και σπίτι για κάθε  παιδί, στέγη για τους προβληματισμούς και τις απορίες του, τόπος αναζήτησης και γνώσης της ζωής. Αυτό πιστεύουμε όλοι, σε αυτό ελπίζουμε, γι αυτό και κάθε χρόνο στέλνουμε τα παιδιά μας στο σχολείο.

Στις μέρες μας όμως το σχολείο  κατέληξε  ένας χώρος όπου τα παιδιά ξεροψήνονται πολλαπλώς από ένα ανάλγητο και ανελαστικό σύστημα, κατάλληλα προσαρμοσμένο στις γαστριμαργικές ανάγκες της  ολιγαρχίας του πλούτου,  ώστε να τα βρει έτοιμα και νόστιμα για να τα καταβροχθίσει σύμφωνα με τις απαιτήσεις της. Ο κοινωνικός όμως σκοπός του σχολείου υποστηρίζει άλλα.

Σύμφωνα με τα πορίσματα της Παιδαγωγικής, παράλληλα με το περιβάλλον και την κληρονομικότητα, τις έμφυτες προδιαθέσεις και τις ζωτικές δυνάμεις του ανθρώπου διαπλάθουν όχι μόνον οι συνθήκες  αλλά και η παιδεία. Σ’ αυτήν την αντίληψη το σχολείο υπηρετεί τον άνθρωπο διπλά: από την μια συμβάλλοντας στην ηθικοποίησή του και από την άλλη επιδιώκοντας να τον πλάσει ικανό να συμβάλει στην οικονομική και πνευματική ανάπτυξη του τόπου του. Κοινωνιολογικά, περιβάλλον και άτομο βρίσκονται σε μια διαρκή αλληλεπίδραση. Ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο πεδία σμιλεύεται ο ανθρώπινος χαρακτήρας και ο ρόλος της παιδείας θεωρείται  απαραίτητος στο θέμα της εξέλιξης των ανθρώπων και των κοινωνιών.

Μία παιδεία προσανατολισμένη και οργανωμένη στην κατεύθυνση του ανθρωπισμού και του πολιτισμού καλλιεργεί τα θετικά στοιχεία της ανθρώπινης φύσης και καταπολεμά τα αρνητικά. Αν μάλιστα συνεπικουρείται και από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, η συμβολή της παιδείας στην διάπλαση ολοκληρωμένων χαρακτήρων γίνεται περισσότερο δραστική. Άτομο με ολοκληρωμένη προσωπικότητα, ως γνωστόν, σημαίνει: άνθρωπος, με αρμονικά ανεπτυγμένες τις σωματικές και πνευματικές του δυνάμεις, ώστε μετά τo πέρας των εγκύκλιων σπουδών του να διαθέτει ευρύτατη γενική μόρφωση, γερή επιστημονική κατάρτιση για την παραγωγή και μαζί όλες τις δεξιότητες για την πρακτική εφαρμογή τους. Σημαίνει ακόμη τον άνθρωπο, ο οποίος διακατέχεται από υψηλό συναίσθημα για το ωραίο και οι γερές δημοκρατικές πεποιθήσεις και ιδέες του ρυθμίζουν την γενική συμπεριφορά του μέσα στην κοινωνία. 

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι σε όλους πεποίθηση ότι το σχολείο γίνεται μια φωλιά για κάθε νέο, πατρίδα και σπίτι για κάθε  παιδί, στέγη για τους προβληματισμούς και τις απορίες του, τόπος αναζήτησης και γνώσης της ζωής. Με αυτές τις προϋποθέσεις το σχολείο είναι γεμάτο ζωή. Διότι τα μέλη του, δάσκαλοι και μαθητές, διδάσκοντες και διδασκόμενοι, είναι ζώντες οργανισμοί με διάθεση οι μεν να δώσουν, οι δε να πάρουν. Με τρυφερές ψυχές που οι μεν κρατάνε, οι δε ανυποψίαστα προφέρουν. Με οράματα οι μεν να ενισχύσουν, οι δε να πραγματοποιήσουν. Όλη αυτή η ανθρώπινη ενέργεια και ζωτικότητα είναι διάχυτη σε κάθε χώρο του σχολείου εικοσιτέσσερις ώρες την ημέρα, επτά ημέρες την εβδομάδα, τριάντα ημέρες τον μήνα, τριακόσιες εξήντα πέντε ημέρες το χρόνο. Πρέπει να είναι κανείς τυφλός, κουφός και με στεγνή ψυχή, για να μη το αντιλαμβάνεται. Γιατί στο σχολείο μιλάμε για ανθρώπους.

Με τον τρόπο όμως που λειτουργεί το σχολείο σήμερα δεν ανταποκρίνεται με ρεαλισμό στις ανάγκες της εποχής, αφού δεν λαμβάνει υπόψη τις εξελίξεις και δεν προσαρμόζεται σ’ αυτές. Μένει στο περιθώριο της ζωής. Κωφεύει  στα καθημερινά ζωτικά προβλήματα και τις ανάγκες των μαθητών. Δεν καλλιεργεί ουσιαστικές διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ των μελών της σχολικής κοινότητας. Με ανελαστικούς τρόπους, αυστηρά μέσα και δύσκαμπτες μεθόδους διδασκαλίας παραβιάζει την φύση του μαθητή, για να τον κάνει χρήσιμο ενήλικο. Μοιάζει να αγνοεί τα πορίσματα της Λειτουργικής Παιδαγωγικής, σύμφωνα με τα οποία η αγωγή είναι εκδίπλωση της ζωής, εκδίπλωση των πτυχών της ατομικότητας του μαθητή  και όχι προπαρασκευή για τη ζωή. Σχολείο όμως σημαίνει ικανοποίηση των αναγκών και των διαφερόντων των μαθητών, ώστε να υποβοηθηθεί η εξέλιξη της προσωπικότητάς τους. Και αυτό είναι ύψιστη αναγκαιότητα.

Το σημερινό  σχολείο παραβιάζει τη φύση του μαθητή, για να τον κάνει βορά στο κεφάλαιο. Για τον σκοπό αυτόν απαιτεί από τα τρυφερά και ευάλωτα μέλη της κοινωνίας να φορτωθούν με χαρτιά, άφθονα χαρτιά, που να πιστοποιούν τις ικανότητες και τις γνώσεις τους, για να βρουν δουλειά. Ξένες γλώσσες, σχολείο, φροντιστήριο, πανελλαδικές, πανεπιστήμιο, μεταπτυχιακά.

Έτσι διαμορφώθηκε τελικά το σενάριο της αγοράς εργασίας, κάτω από την πίεση του οικονομικοκοινωνικού ανταγωνισμού. Και μέσα σε αυτό το ανάλγητο κάδρο γονείς και μαθητές αποδύονται σε έναν σκληρό αγώνα δρόμου, από τις πρώτες σχεδόν τάξεις του Δημοτικού, που τους εξαντλεί οικονομικά και ψυχολογικά, για να φτάσουν. Πού; Να φθάσουν κατάλληλα προετοιμασμένοι οι νέοι μας, ξεροψημένοι, καλοτηγανισμένοι, έτοιμοι για κατανάλωση στο πιάτο του κεφαλαίου, όπου θα εκλιπαρήσουν για ένα πιάτο δικό τους φαΐ.

Αυτή είναι η σκληρή πραγματικότητα. Το ίδιο ρεαλιστικά και αλληγορικά εκθέτουν οι νέοι μας το δράμα της μαθητιώσας νεολαίας μας σήμερα. Και βέβαια  όλοι γνωρίζουμε ότι έχει δίκιο. Όχι γιατί το βιώνουμε ως γονείς ούτε επειδή  το ζήσαμε οι ίδιοι ως μαθητές, πολύ περισσότερο ούτε επειδή το γευτήκαμε ως διδάσκαλοι, αλλά γιατί μας μιλάει μέσα από την ψυχή της, για να μας τονίσει με μέτρο και ρυθμό την τραγικότητα του σήμερα, που την βλέπουμε ολοκάθαρα, αλλά δεν κάνουμε τίποτα να την εμποδίσουμε.

Πολιτικοί και Πολιτική

Ας ξεκινήσουμε από την ετυμολογία των λέξεων, για να φτάσουμε στα πράγματα. Η ρίζα είναι πολ- Από την ρίζα αυτήν σχηματίζεται το ρήμα πέλ-ομαι που θα πει περιστρέφομαι. Η ριζική λέξη είναι πόλ-ος= κίνηση στο ίδιο σημείο. Η ίδια ρίζα γίνεται με ετεροίωση πελ-, από όπου και η λέξη πελ-άτης, πελατεία, πελατειακές σχέσεις. Από το έτυμο πολ- και η λέξη πόλ-ις = ο τόπος στον οποίον κινούμεθα. Από όπου γεννήθηκαν οι λέξεις: πολίτης, δηλαδή ο άνθρωπος της πόλης, πολιτεύομαι, ζω ως πολίτης, πολιτεία, ο τρόπος ζωής στην πόλη, πολίτευμα, το αποτέλεσμα του πολιτικού τρόπου ζωής. Όταν ο τόπος με τον οποίο έχουμε συνδέσει την ύπαρξή μας κινδυνεύει από εχθρούς, τότε παίρνουμε όπλα και γινόμαστε οπλίτες (πολ- οπλ-) για να υπερασπιστούμε την πόλη μας. Μοιραία η αντίσταση οδηγεί σε πόλ-εμο.

Η ισχυροποίηση των πόλεων  έφερε τους πολιτικούς και την πολιτική, με σκοπό να φροντίσουν για ό,τι έχει σχέση με την πόλη. Η δημιουργία των πόλεων γέννησε και τον πολιτισμό, αυτό που καταξιώνει τον άνθρωπο και τον οδηγεί προς τον ουρανό. Εμείς θα θέσουμε κάποιους προβληματισμούς σχετικά με τους πολιτικούς και την πολιτική.
Το ερώτημα, το οποίο έχει θέσει ήδη ο σοφός Σωκράτης πριν από 2.500 χρόνια είναι: όποιος θέλει να λέγεται πολιτικός γνωρίζει την τέχνη να πολιτεύεται; έχει την ικανότητα να κυβερνά; να διαχειρίζεται τα πράγματα της πόλης και να επιλύει τα προβλήματά της; και αν κατέχει την τέχνη του πολιτεύεσθαι, την έχει διδαχθεί; έχει σπουδάσει την πολιτική αρετή; Γιατί πολιτική χωρίς αρετή, δεν είναι πολιτική, είναι απατεωνιά. Ας αναλογιστούμε, λέει ο Σωκράτης, όταν αρρωστήσουμε θα πάμε στον ειδικό, το γιατρό, δεν θα πάμε στον οποιονδήποτε. Όταν χρειαστεί να φτιάξουμε σπίτι, θα απευθυνθούμε στον ειδικό, σ΄αυτόν που έχει διδαχθεί αυτή την τέχνη. Εν τέλει, για οτιδήποτε έχει να κάνει με τη ζωή μας ως ζην και ως ευ ζην θα αναζητήσουμε τον ειδικό, τον τεχνίτη. Όταν όμως πρόκειται για τη διακυβέρνηση της πόλης, πράγμα που έχει να κάνει άμεσα με τη ζωή μας, στρεφόμαστε πάντοτε προς τον ειδικό; Με ποια κριτήρια επιλέγεται κάθε φορά ο πολιτικός; Είναι καθορισμένα ή τυχαία;

Στις μέρες μας συνέβη να ακουστεί επί τέλους δυνατά από πολιτικά χείλη ένα μελανό στοιχείο της πολιτικής μας ζωής. Είναι οι πελατειακές σχέσεις, που τις περισσότερες φορές επιβάλλουν τον πολιτικό και την κυβέρνηση. Αυτό είχε ως συνέπεια να φτάσουμε σ’ αυτό το κράτος μαριονέτα, που παίζει με τη ζωή μας και τη ζωή και το μέλλον των παιδιών μας και μας υποχρεώνει να κινούμεθα στους ρυθμούς, που κάποιες κυρίαρχες δυνάμεις μας χτυπούν. Και εμείς φερθήκαμε απερίσκεπτα, αλλά και αυτοί που οδήγησαν την Ελλάδα μας σ΄αυτό το τέλμα, δεν ντρέπονται καθόλου να δηλώνουν πολιτικοί. Αρκεί να έχουν την εξουσία και το χρήμα. Γι αυτό χωρίς τσίπα και αιδώ λένε και ξαναλένε αερολογίες, σίγουροι πως θα μας πείσουν ή έστω θα δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα. Πολιτικοί χωρίς ήθος και συνείδηση του συνανήκειν. Βέβαιοι πως διοικούν ένα πλήθος ηλιθίων, (κάπου άκουσα πως μας αποκαλούν πίθηκους που μιλάμε), που εύκολα θα μπουρδουκλώσουν και θα παρασύρουν πάλι προς το μέρος τους. Βέβαιοι πως θα ξαναπάρουν την εντολή, που θα τους απενoχοποιήσει από τα εγκλήματά τους. Το κακό είναι πως ο καθένας από μας το φοβάται πως κάπως έτσι θα ξαναγίνει.

Ο πολιτικός είναι αυτός που ζει στην πόλη, ανήκει στην πόλη και τους πολίτες. Έχει συνείδηση του συνανήκειν και γι αυτό αγωνίζεται για την επίλυση των προβλημάτων των συμπολιτών του. Σ’ αυτή την αντίληψη ασκεί πολιτική, με την προϋπόθεση ότι κατέχει την τέχνη να πολιτεύεται. Από πού όμως τη διδάσκεται αυτή την τέχνη; Η πολιτική, όπως και κάθε τι που μας χαρακτηρίζει ως πολίτες μιας πόλης, διδάσκεται από την ίδια τη ζωή, από τις εμπειρίες του παρελθόντος και του παρόντος, στην οικογένεια, στο σχολείο, στην κοινωνία, παντού. Δεν χρειάζεται ταλέντο, χρειάζεται ήθος. Αιδώ και δικαιοσύνη. Αυτές είναι οι αρετές, από τις οποίες με εντολή του Δία έπρεπε να μεταλάβουν όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι. Διαφορετικά θα τρώει ο ένας τις σάρκες του άλλου. (Πώς και ξέφυγαν μερικοί; αρκετοί;)

Αυτός που θέλει να λέγεται πολιτικός, αφού μεταλάβει αιδούς και δικαιοσύνης, οφείλει να είναι προετοιμασμένος για θυσίες για το καλό των συμπολιτών του. Θα έλθει στους πολιτικούς αγώνες όχι ως Μεσσίας με το φωτοστέφανο του Σωτήρα. Η ζωή δεν χρειάζεται Μεσσίες. Χρειάζεται τη συλλογική συμμετοχή. Το ζητούμενο συνεπώς είναι ο ηθικός και έξυπνος πολιτικός να κάνει τους συμπολίτες του να συνεργαστούν μαζί του στην επίλυση των προβλημάτων τους. Ο ίδος θα μπει μπροστά και θα καλέσει και τους άλλους μαζί του στους πολιτικούς αγώνες. Γιατί η πολιτική δεν είναι υπόθεση λίγων, είναι υπόθεση όλων. Τότε μόνο μπορούμε να μιλάμε για δημοκρατία. Και να είστε βέβαιοι πως οι πολλοί, όλοι, και θα ακολουθήσουν, αν ο αρχηγός αποδείξει πως είναι έντιμος αγωνιστής, και θα συμβάλουν στην ορθή επίλυση των πολιτικών προβλημάτων με μεγάλη επιτυχία. Εμείς οι άνθρωποι και θέλουμε και μπορούμε. Αρκεί να πειστούμε πως αξίζει για τη θυσία.

«Αρχαίος λυτρωμός»

Angie Raftopoulou

Από τα οκτώ μου χρόνια ταξιδεύω. πάλι ταξίδια σκέφτομαι.

«Αρχαίος λυτρωμός»

Μικρή η μνήμη και ο σκόπελος* μακριά

να γνέφουν μέρες τώρα στην ακολασία,

του αργυρού του ναύτη* μέσα του η καρδιά

να τρέμει αρρωστημένη από λαγνεία.

Ένα ακροβόλι*στον αρχαίο λυτρωμό

εκρέμασες να έχεις ναύλο*στην κουβέρτα*,

στα μαύρα μάτια του απόκληρου αβέρτα*

να κρίνεις πρίμα*πως τον έχεις τον καιρό.

Όρτσα*η Ίσαλος φωνάζει απ´τα μακριά

κι έγειρε μόνος ο βυθός μες στις τροκάδες*,

από νωρίς που καρτερούσες στη σκιά

να σου σφυρίξουνε γλυκά οι ταρσανάδες*.

Στης αναβάθρας*τον κινούμενο ιστό

κινείς τα κύματα με βάρδια ρουσφέτια,

τάζεις στου Ποσειδώνα τ´άγρια κέφια

το κίτρινο το μόνο σου ρεπό.

Στου σκόπελου τον τρομερό κλυδωνισμό

έχεις ρεφάρει την ολόγιομη αμαρτία,

σαν της γυναίκας τον τρελό αλαλαγμό

που είχες δέσει μία μέρα την πορεία.

Γιαλούση*βλέπεις στην στεριά να ξενυχτά

με τ´άσπρο κιάλι περασμένο στον λαιμό σου,

στον άμαθο και εραστή αστερισμό σου

έπεσ´η θάλασσα βαριά και ξαγρυπνά.

Ναύτης ξεθώριασε και φεύγει στην νοτιά

με αφρισμένο τ´άγριο πρόσωπό του

και καθώς έρχεται το φως στον λυτρωμό του

μες στα νερά πάει να βουτήξει η νυχτιά.

Ήταν πορεία μιάς νυχτιάς διαδρομή

μέσα στους χάρτες και στο μόνο άγγιγμά τους,

που μπάρκαρες κι εσύ μοναδική

απ´την στεριά στην άγρια θάλασσά τους..

1) Σκόπελος: Ο βράχος που εξέχει λίγο από την επιφάνεια της Θάλασσας.

2) Άργυρος ναύτης: Δικός μου όρος για το φεγγάρι.

3) Ακροβόλι: Βαρίδι από μολύβι.

4) Ναύλο: Aντiτιμο για την μεταφορά φορτίου ή ανθρώπων.

5) Αβέρτα: Ελεύθερα.

6) Πρίμα: Το ταξίδι με ούριο άνεμο.

7) Όρτσα: Παράγγελμα. Προς το ρεύμα, κόντρα του ανέμου.

8 Ίσαλος: Το μέρος του σκάφους που βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με την επιφάνεια της Θάλασσας.

9) Τροκάδες: Ο βυθός που είναι σκεπασμένος με μεγάλες πέτρες.

10) Ταρσανάδες: Μικρά ναυπηγικές μονάδες, νεώρια.

11) Αναβάθρα: Η κινητή σκάλα πλωτού από σχοινί ή ξύλο.

12) Γιαλούσης: Ο εργαζόμενος στην ακροθαλασσιά.

13) Κουβέρτα: Κατάστρωμα

Αγγελική Ραυτοπούλου

Angie Raftopoulou

Στις γυναίκες των αγωνιζόμενων ναυτικών και στις οικογένειές τους από καρδιάς και με αγάπη.

Στο νέο άλμπουμ με μελοποιημένη ποίηση με τον τίτλο: Στου ονείρου τ’ άγρια τα κενά. Κοινή δουλειά Alekos Xatzinikolidakis Giorgos Manthos

Οι στίχοι είναι κατοχυρωμένοι.

Ο αστερισμός της Λύρας

Ο Πήγασος με την δεκάχρονη Μάγια ταξιδεύουν στους επτά ουρανούς. Στο ταξίδι αυτό ο Πήγασος έχει την ευκαιρία να γνωρίσει στην μικρή Μαθήτρια τους αστερισμούς και τι η παράδοση μας λέει γι αυτούς.

Ο Πήγασος, το θεϊκό Άτι, ρωτάει την μικρή Μάγια.

   «Ξεχωρίζεις κάποιο μουσικό όργανο, από αυτά που μας κρατούν τόση ώρα συντροφιά σε αυτό ταξίδι;»

Η Μάγια τέντωσε ακόμη περισσότερο την προσοχή της στην ουράνια μουσική, αλλά δεν ξεχώριζε τίποτα και το ομολόγησε.

   «Στο σχολείο δεν κάνουμε καθόλου μουσική», είπε με λύπη, «έτσι δεν έχω μάθει να ξεχωρίζω τους ήχους των μουσικών οργάνων».

   «Σε ένα άλλο ταξίδι θα σου μάθω να ξεχωρίζεις τα όργανα και τους ήχους του καθενός. Τώρα όμως θέλω να προσέξεις τον γλυκό ήχο της λύρας».

   «Την ξέρω την λύρα, την ακούω στα πανηγύρια του νησιού και οι λυράρηδες συναγωνίζονται ποιος θα πάρει τον τίτλο ότι παίξει την πιο όμορφη λύρα για να χορέψουν οι άνθρωποι. Όμως η λύρα που παίζουν οι λυράρηδες του νησιού σε τίποτα δεν πλησιάζει την λύρα του ουρανού».

   «Έτσι είναι ακριβώς», συμπλήρωσε το Άτι, «γιατί η μουσική που ακούμε εδώ πάνω δεν είναι γήινη, είναι θεϊκή και ανάμεσά της ξεχωρίζει η γλυκόλαλη μουσική της λύρας, έργο θεού».

    «Έργο θεού;» ρώτησε με απορία η μικρή.

    «Πράγματι, την λύρα πρώτος την έφτιαξε ο θεός Ερμής, ο γιος του Δία».

   «Πώς την έφτιαξε; Ποιος ήταν ο Ερμής; Ποιοι ήταν οι γονείς του;»

   «Ένα, ένα, με την σειρά», της απάντησε γελώντας ο Πήγασος. «Ο Ερμής ήταν γιος του Δία και της Μαίας, της κόρης της Πλειόνης και του Άτλαντα. Γεννήθηκε σε μια σπηλιά στην Κυλλήνη της Αρκαδίας και αμέσως έδειξε πόσο πονηρός αλλά και πόσο εύστροφος ήταν. Πρώτη του κίνηση ήταν να κλέψει τα βόδια του Απόλλωνα. Πρέπει να σου εξηγήσω εδώ ότι και οι θεοί αλλά και οι βασιλιάδες εκείνη την εποχή είχαν κοπάδια ζώων, ήταν η περιουσία τους. Ο Απόλλωνας είχε κοπάδια βοδιών, αυτά τα έκλεψε ο Ερμής. Παρέα με τα βόδια του Απόλλωνα συνέχισε να περπατά στην γη για να γνωρίσει τον κόσμο. Στον δρόμο του συνάντησε μια χελώνα. Χωρίς να χάσει καιρό σκοτώνει την χελώνα, της παίρνει το καβούκι, το καθαρίζει καλά και σκέφτεται να φτιάξει ένα μουσικό όργανο. Στην συνέχεια έσφαξε μια αντιλόπη και με  το δέρμα της αυτό κάλυψε το καβούκι. Μετά της πήρε τα κέρατα και έφτιαξε τους βραχίονες. Κατόπιν της πήρε τα έντερα και έφτιαξε τις χορδές. Οι χορδές ήταν επτά, όσες και οι Πλειάδες, προς τιμήν της μάνας του. Έτσι έφτιαξε ένα αυτοσχέδιο μουσικό όργανο για να του κρατά συντροφιά στα ταξίδια του. Όταν ο Απόλλωνας αντιλήφθηκε την κλοπή των ζώων του, έκανε παράπονα στον Δία και του ζήτησε να επαναφέρει τον κλέφτη στην τάξη. Ο Δίας κάλεσε τον νεογέννητο  γιο του και τον υποχρέωσε να επιστρέψει τα βόδια στον Απόλλωνα, να του ζητήσει συγνώμη και να μην επαναλάβει στο μέλλον παρόμοιες κλοπές, αν ήθελε να ανήκει στους θεούς του Ολύμπου. Ο γιος της Μαίας έτρεξε αμέσως, βρήκε τον Απόλλωνα και του επέστρεψε τα ζώα και μαζί με την συγνώμη του δώρισε στον Φοίβο και την αυτοσχέδια λύρα που έφτιαξε. Ο Απόλλωνας συγκινήθηκε, τον αγκάλιασε και από τότε οι δύο γιοί του Δία ήταν πολύ αγαπημένοι.  Στην συνέχεια, ο Φοίβος πήρε το μουσικό όργανο που του πρόσφερε ο αδελφός του, το τελειοποίησε, αύξησε τις χορδές του από επτά σε εννέα, όσες και οι μούσες, και εξελίχτηκε σε σπουδαίο θεϊκό κιθαρωδό. Ο μουσικός ήχος της Λύρας εξέφραζε τον Απόλλωνα, γιατί χάριζε αρμονία και ψυχική ισορροπία, σε αντίθεση με τους αυλούς του Διονύσου που καλλιεργούσαν την οργιαστική χαρά. Όπως καταλαβαίνεις, μικρή μου φίλη, αυτή η έμπνευση του Ερμή αποδείχτηκε το πιο σημαντικό όργανο της θείας αλλά και της ελληνικής μουσικής».

   «Και πώς βρέθηκε στον ουρανό, ανάμεσα σε άλλους αστερισμούς;»

   «Θα σου πω. Η Λύρα που έφερε κοντά δύο θεούς, τον Ερμή και τον Απόλλωνα, και τους συνέδεσε με το αρχαιότερο ελληνικό μουσικό όργανο επόμενο ήταν να γίνει αστερισμός, και μάλιστα από τους πιο φωτεινούς, για να θυμούνται οι Έλληνες τα έργα και την ιστορία των προγόνων τους. Όπως βλέπεις, ο αστερισμός της Λύρας είναι από τους πιο φωτεινούς στον ουράνιο στερέωμα. Στην καρδιά του κυριαρχεί ο Βέγας της Λύρας, ο πιο φωτεινός αστέρας, αλλά διακρίνονται ακόμη τέσσερις φωτεινοί αστέρες που ενισχύουν περισσότερο με φως τον αστερισμό της Λύρας. Μέσα από τόσο πλούσιο φως η Λύρα είναι εύκολα ορατή τα βράδια του καλοκαιριού ιδιαίτερα στην Αθήνα».

   «Τελικά τι απέγινε το μουσικό όργανο; Έγινε αμέσως μόλις το πήρε ο Απόλλωνας αστερισμός;»

   «Για πολλά χρόνια ο Απόλλωνας έπαιζε την λύρα στα συμπόσια των θεών και μάγευε τους άλλους θεούς με την θεϊκή μουσική του. Μαζί του οι μούσες τραγουδούσαν και χόρευαν με τους ήχους της λύρας. Μετά από πολύ καιρό ο Απόλλωνας σε ένα ταξίδι του πέρασε από την Θράκη. Εκεί είχε δύο πολύ αγαπητούς φίλους, τον Οίαγρο και την μούσα Καλλιόπη. Ο Γιος του Δία και της Νιόβης φιλοξενήθηκε στο αρχοντικό τους και γνώρισε και τον γιο τους Ορφέα, ο οποίος ήταν τότε βρέφος. Ο Απόλλωνας, ευλόγησε το νεογέννητο αγόρι, του έκανε δώρο την λύρα και το φίλησε στο στόμα. Αυτό το θεϊκό φιλί έκανε τον Ορφέα μάγο της μουσικής. Τον έκανε ακόμη ποιητή, τραγουδιστή και προφήτη. Λένε ότι ο Ιάσονας τον πήρε μαζί του στην Αργοναυτική εκστρατεία για να κατευνάζει τα άγρια κύματα της θάλασσας με την λύρα του. Είναι βέβαιο, το μαρτυρούν πολλοί από τους Αργοναύτες, ότι με την γλυκειά του λύρα ο Ορφέας υποχρέωσε τις Σειρήνες, που τόσο τρόμαξαν τον Οδυσσέα, να κλειστούν στον βράχο τους. Έτσι η Αργώ μπόρεσε να περάσει αλώβητη από κοντά τους. Λένε επίσης ότι η φωνή και η μουσική του Ορφέα αντηχεί ακόμη στα δασωμένα φαράγγια του Ολύμπου.  Όταν ο Ορφέας έπαιζε μουσική με την λύρα του και τραγουδούσε, τα ζώα και τα φυτά του δάσους σταματούσαν ό,τι και αν έκαναν. Τα πουλιά κατέβαιναν και κούρνιαζαν κοντά και γύρω του, τα ψάρια έβγαιναν από τα ποτάμια και έμεναν στις όχθες του νερού. Το νερό των ποταμών σταματούσε το αέναο ταξίδι του και τα δέντρα χαμήλωναν τα κλαδιά τους. Και όλα αυτά για να τον ακούσουν». Ο Πήγασος σταμάτησε για λίγο την διήγηση για να πάρει μια βαθειά ανάσα και λίγο μετά συνέχισε. «Η όμορφη νύμφη Ευρυδίκη άκουσε τον Ορφέα να τραγουδά και να παίζει την λύρα του στο δάσος, μαγεύτηκε,  πλησίασε να τον ακούσει καλύτερα, την είδε και ο Ορφέας και οι δύο νέοι αγαπήθηκαν δυνατά.  Μέχρι που η Ευρυδίκη πέθανε από δάγκωμα φιδιού και η ψυχή της κατέβηκε στον Άδη. Ο Ορφέας δεν άντεχε την ζωή χωρίς την όμορφη νύμφη και προσπάθησε να πείσει τον βασιλιά του Κάτω Κόσμου να του δώσει την Ευρυδίκη πίσω ή να τον πάρει και αυτόν στο βασίλειό του για να είναι μαζί της. Ο Πλούτωνας όμως αρνήθηκε. Του θύμισε ότι για το νήμα της ζωής του, όπως και για το νήμα της ζωής όλων των ανθρώπων, τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο τον έχουν οι μοίρες και αυτός δεν μπορεί να τις παρακούσει. Τον συμβούλευσε λοιπόν να φύγει και να περιμένει την σειρά του στον θάνατο. Του υποσχέθηκε όμως πως σαν φτάσει στο ανάκτορο του Άδη ο ίδιος ο θεός του θανάτου θα τον βάλει δίπλα στην Ευρυδίκη. Τότε ο Ορφέας έβαλε σε ενέργεια τα μεγάλα μέσα. Πήρε την λύρα του και στρατοπέδευσε έξω από την Πύλη του Άδη, κάτω από μια ιτιά. Για πολλά μερόνυχτα καθισμένος στην ρίζα του δέντρου έπαιζε την λύρα του και τραγουδούσε λυπητερά τραγούδια για τον έρωτα και τον θάνατο ελπίζοντας να του δώσουν πίσω την Ευρυδίκη. Όσο αυτός έπαιζε τα τραγούδια του ο Κέρβερος αδιαφορούσε για το ποιος έμπαινε ή έβγαινε από τον Άδη, γιατί καθόταν να τον ακούσει. Τα βαριά μαρτύρια που περνούσαν οι νεκροί με τα φοβερά αμαρτήματα στα τάρταρα σταματούσαν. Οι σκιές της χώρας των νεκρών αποκτούσαν συναισθήματα, κάθονταν να τον ακούσουν και να κλάψουν μαζί του. Τελικά, φαίνεται ότι ο Πλούτωνας πείστηκε. Του άνοιξε την θύρα και του είπε σοβαρά: ‘’Θα σου δώσω την ευκαιρία που μου ζητάς. Θα σου δώσω πίσω την Ευρυδίκη της καρδιάς σου με έναν όρο. Όσο ανεβαίνεις στον απάνω κόσμο δεν θα γυρίσεις το κεφάλι σου πίσω να δεις αν έρχεται. Αν τολμήσεις να γυρίσεις πίσω το κεφάλι σου για να την δεις,  η Ευρυδίκη θα εξαφανιστεί για πάντα. Ούτε ζωντανή ούτε πεθαμένη θα την ανταμώσεις ξανά’’. Ο Ορφέας συμφώνησε πρόθυμα βέβαιος ότι θα τηρούσε την συμφωνία. Του φάνηκε εύκολη. ‘’Ωραία, τότε θα περιμένεις έξω και όταν σε ειδοποιήσω θα πάρεις τον δρόμο της ζωής, ενώ πίσω σου θα σε ακολουθεί ο Ψυχοπομπός με την Ευρυδίκη. Να θυμάσαι ό,τι και αν ακούσεις ή αν δεν ακούσεις, δεν θα γυρίσεις να δεις την γυναίκα σου, αν πραγματικά την θέλεις. Και τώρα ξεκίνα’’.  Πράγματι, ο Ορφέας πήρε τον δρόμο της ζωής και πίσω του ακολουθούσε ο Ερμής με την Ευρυδίκη. Πέρασε ώρα αρκετή και στο διάστημα αυτό ο Θρακιώτης μουσικός ένοιωθε την παρουσία της νύμφης και του Ερμή πίσω του. Πλησιάζοντας όμως προς την έξοδο για την γη συνειδητοποίησε πως δεν άκουγε ούτε ένοιωθε τίποτα. Ήταν η στιγμή της κρίσης, η δοκιμασία που του έβαλε Ο Πλούτωνας για να δοκιμάσει την πίστη του θνητού στον λόγο του θεού. Ο Ορφέας ανησύχησε από την νεκρική σιωπή και ξεχνώντας την υπόσχεσή του γύρισε  το κεφάλι του πίσω να δει αν τελικά τον ακολουθούσε η Ευρυδίκη του με τον Ψυχοπομπό. Αυτό ήταν και το τέλος του ονείρου. Η Ευρυδίκη του χάθηκε για πάντα, οι μοίρες είχαν για άλλη μια φορά νικήσει. Ο πόνος του Θρακιώτη λυράρη δεν περιγράφεται. Τον τραγούδησε με πολλά τραγούδια, η μουσική του έκανε τον γύρω του κόσμου. Μετά τον θάνατο του Ορφέα η λύρα του ταξίδεψε στον ουρανό μαζί με την ψυχή του. Οι θεοί άφησαν την ψυχή του να βρει την αγαπημένη του Ευρυδίκη  στα Ηλύσια πεδία, εκεί που πηγαίνουν οι αγνές ψυχές. Κράτησαν όμως την θεϊκή λύρα κοντά τους και την έκαναν αστερισμό».

   «Τα Ηλύσια είναι κάτι στον δικό μας Παράδεισο;» ρώτησε η μικρή.

   «Έτσι φαίνεται», απάντησε το θεϊκό άλογο.

Η ΓΑΛΑΝΟΛΕΥΚΗ ΠΑΤΡΙΔΑ: Η ΓΝΗΣΙΑ ΠΑΤΡΙΔΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΨΕΥΔΕΠΙΓΡΑΦΗ «ΓΑΛΑΖΙΑ ΠΑΤΡΙΔΑ» ΤΩΝ ΓΕΙΤΟΝΩΝ ΜΑΣ

Εἶναι γνωστὸ τὸ ἰδεολόγημα τῆς «γαλάζιας πατρίδας» ποὺ προωθεῖ ὁ τουρκικὸς ἐθνικισμός, ὄχι μόνο πρὸς ψήφιση, ἀλλὰ τὸ κυριώτερο καὶ τὸ χειρότερο, πρὸς διδασκαλία στὰ σχολεῖα τῆς Τουρκίας. Κι ἐνῷ αὐτοὶ ποτίζουν τὴν νεολαία τους μὲ τὸ δηλητήριο τοῦ μίσους καὶ τῆς ἁρπαγῆς, ἐμεῖς ποὺ ἔχουμε ἀπαράγραπτα δικαιώματα στὴν θάλασσα καὶ τὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου παραμένουμε ἀπαθεῖς καὶ ἀδρανεῖς ἀπέναντι σ’ αὐτὴν τὴν ἐξόφθαλμη παραχάραξη τῆς ἱστορίας καὶ τῆς γεωγραφίας, ἐπαφιέμενοι στὴν ἀνύπαρκτη καλὴ πίστη τῶν γειτόνων μας.

Εἶναι καιρὸς αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ν’ ἀλλάξῃ. Κι εἶναι καιρὸς νὰ ἀναληφθῇ μιὰ πολιτισμικὴ πρωτοβουλία, ποὺ θὰ ξεκινήσῃ πρῶτα καὶ κύρια ἀπὸ τὴν παιδεία, καὶ δὴ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα. Διότι εἶναι ἀπαράδεκτο τὰ Ἑλληνόπουλα, κορίτσια καὶ ἀγόρια, νὰ μὴν διαθέτουν μιὰ στοιχειώδη πατριδογνωσία, ποὺ θὰ τοὺς ἐπιτρέπῃ νὰ διαπιστώνουν ὅτι ὅλα σχεδὸν τὰ ὀνόματα τῶν ψαριῶν, τῶν φυτῶν, τῶν δένδρων καὶ τῶν νησιῶν ὑπάρχουν σ’ αὐτὸν τὸν τόπο ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα, τὴν στιγμὴ ποὺ οἱ γείτονές μας, εἰδικὰ στὴν περίπτωση πολλῶν ὀνομάτων ψαριῶν, τὰ ἔχουν πάρει ἀπὸ μᾶς, μιᾶς καὶ ἄργησαν πολὺ νὰ ἔρθουν σὲ ἐπαφὴ μὲ τὴν ὑποτιθέμενη «γαλάζια τους πατρίδα».

Αὐτὸ τὸ ξέρουν πολὺ καλὰ οἱ ἴδιοι, γι’ αὐτό, σὲ μιὰ ἀποθέωση διατεταγμένης ἐπιστημοσύνης, ἐκδίδουν λεξικὰ τῆς τουρκικῆς χωρὶς ἀναφορὲς στὶς ἐτυμολογικὲς ὀφειλές, ὄχι μόνο πρὸς τὴν ἑλληνικὴ ἀλλὰ καὶ τὴν ἀραβική, τὴν ἰρανικὴ ἢ τὶς εὐρωπαϊκὲς γλῶσσες (τρανταχτὸ παράδειγμα τὸ Τουρκικό – Ἀγγλικὸ Λεξικὸ τοῦ Redhouse: Ἐνῷ ἡ ἔκδοση τοῦ 1968 διατηρεῖ τὶς ἀναφορὲς στὶς ἐτυμολογικὲς ὀφειλὲς τῆς τουρκικῆς στὶς ξένες γλῶσσες, ἡ ἔκδοση π.χ. τοῦ 2013 τὶς ἔχει ἀπαλείψει ὅλες). Ἔτσι γενεὲς ἐπὶ γενεῶν μεγαλώνουν μέσα στὸ ψέμα, ἕνα ψέμα ὁμόλογο πρὸς τὸ ψέμα τῆς «γαλάζιας πατρίδας».

Σὲ ἀντίθεση μ’ αὐτοὺς ἐμεῖς, σ’ ὅλα τὰ ἐτυμολογικά μας λεξικὰ ἀναγνωρίζουμε τὶς ἐτυμολογικὲς ὀφειλὲς στὴν τουρκική, καὶ καλὰ κάνουμε. Ὀφείλουμε ὅμως νὰ διδάξουμε στὰ παιδιά μας καὶ τὰ τῆς ἐθνικῆς καὶ γλωσσικῆς μας κληρονομιᾶς, γιατὶ τότε μόνο ὑπερασπίζεται κάτι κανείς, ὅταν τὸ γνωρίζῃ καὶ κατ’ ἐπέκταση τὸ ἀγαπάῃ, γιατὶ τὸ αἰσθάνεται δικό του, ὅπως καὶ εἶναι.

Δὲν εἶναι δύσκολο νὰ γραφτῇ ἕνα εἰκονογραφημένο ἐγχειρίδιο ποὺ θὰ ἀναφέρεται συνοπτικὰ στὰ ὀνόματα τῶν ψαριῶν, τῶν φυτῶν, τῶν δένδρων κ.λπ. τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου, μὲ ἀναγωγὴ στὰ ἀρχαῖα τους ὀνόματα (κάτι, βέβαια, ποὺ ἰσχύει καὶ γιὰ τὰ νησιά).

Αὐτὸ δὲν εἶναι ἐθνικισμός, ὅπως θὰ ἔσπευδαν κάποιοι καλοθελητὲς νὰ ἀντιλέξουν, ἀλλὰ ὁ πιὸ ἄδολος πατριωτισμός, παρόμοιος μὲ αὐτὸν ποὺ ἐνέπνευσε τοὺς ἀγωνιστὲς τοῦ «ἀθάνατου» ’21, τοῦ ’40 ἢ τῆς Ἐθνικῆς μας Ἀντίστασης.

15-7-2026, Χρίστος Δάλκος, φιλόλογος

Ιστορίες ανθρώπων

Ο Ρωμύλος αναζητά ανθρώπους στο δάσος να αγωνιστούν στο πλάι του για να διώξουν τον Αμούλιο, τον σφετεριστή του θρόνου της Άλβα Λόγκα. Με λόγια κατάλληλα μίλησε σε όσους ήρθαν να τον ακούσουν και τα λόγια του άγγιξαν καίρια την καρδιά τους. Ξεσήκωσαν μνήμες. Αμέσως ένας ψηλός γεροδεμένος άνδρας από ανάμεσά τους στράφηκε προς τον Ρωμύλο. Μίλησε δυνατά, για να τον ακούσουν όλοι.

«Ονομάζομαι Κόιντος Μέτελλος και γυρίζω σ’ αυτό το δάσος από δέκα χρονών παιδί. Οι γονείς μου χτυπήθηκαν μέχρι θανάτου από τους άνδρες του Αμούλιου, όταν σταλμένοι από τον βασιλιά όρμησαν  να αρπάξουν την σοδειά μας από το σιτάρι και να το πουλήσουν για λογαριασμό τους και οι γονείς μου προσπάθησαν να τους εμποδίσουν. Επιθυμώ  όσο κι εσείς να εκδικηθώ τον άνομο βασιλιά, γιατί του αξίζει κάθε τιμωρία και θα ήθελα να το κάνω μαζί σας. Χρειάζομαι όμως χρόνο να το σκεφτώ καλά και να το αποφασίσω».

«Κι εγώ,» ακούστηκε μια άλλη, μπάσα φωνή μέσα από το πλήθος και αμέσως σπρώχνοντας τους άλλους παρουσιάστηκε μπροστά στον Ρωμύλο ένα νέος άνδρας με κοντά βοστρυχωτά μαλλιά και μάτια στο χρώμα του κάστανου.

«Κι εγώ έχω σοβαρούς λόγους να μισώ τον Αμούλιο. Οι άνθρωποί του σκότωσαν τον γέροντα πατέρα μου, άρπαξαν την περιουσία της οικογένειάς μου και όταν γύρισα το απόγευμα  από το κυνήγι και έμαθα τι είχε συμβεί με απείλησαν πως αν δεν εξαφανιστώ αμέσως από μπροστά τους θα με σκοτώσουν χωρίς οίκτο. Διαμαρτυρήθηκα, αλλά με κυνήγησαν και βρήκα καταφύγιο σε αυτό το δάσος. Δεν μπορεί κανείς να φανταστεί την ποιότητα των ανθρώπων που υπηρετούν αυτόν τον βασιλιά. Είναι άνθρωποι αδίσταχτοι, αριβίστες και δεν σέβονται ούτε τους ανθρώπους ούτε τους θεούς».

Ο άνδρας σταμάτησε απότομα, πήρε μια βαθειά ανάσα και πρόσθεσε.

«Έχω πολλούς λόγους, όπως καταλαβαίνετε, να εκδικηθώ τον Αμούλιο και τους ανθρώπους του. Το όνομά μου είναι Αμόνιο. Εγώ το αποφάσισα από την πρώτη στιγμή, γιε του Άρη,  θα σε ακολουθήσω, όταν ξεκινήσεις για το παλάτι της Άλβα Λόγκα και θα είμαι μαζί σου στον αγώνα σου ως την τελική νίκη. Σου λέω ακόμη πως κάτι ξέρω από πόλεμο, γιατί πήρα κάποια μαθήματα τις καλές ημέρες».

Και μια τρίτη φωνή γεμάτη πίκρα και αγανάκτηση ήλθε να προστεθεί στις δύο πρώτες. Αυτήν την φορά μίλησε ένα νέο παλικάρι, αμούστακο ακόμη, αδύνατο και πολύ μαζεμένο.

«Ονομάζομαι Κορβίνος, ξεκίνησε. Πριν δυο χρόνια οι άντρες του Αμούλιου με απήγαγαν από το σπίτι των γονιών μου και ζητούσαν κατόπιν λύτρα από αυτούς, για να με ελευθερώσουν και να μην με οδηγήσουν σε σκλαβοπάζαρο. Οι γονείς μου όμως ήσαν φτωχοί, ακτήμονες, δεν είχαν τίποτε να δώσουν για να με πάρουν πίσω.  Έτσι οι άντρες του Αμούλιου με έριξαν σε ένα καράβι δεμένο χειροπόδαρα και με οδήγησαν στην Χίο. Εκεί με πούλησαν σκλάβο σε κάποιον Έλληνα έμπορο από την Ιθάκη. Αυτός είτε γιατί με λυπήθηκε είτε γιατί σκέφτηκε ότι δεν θα μπορούσα να του είμαι και πολύ χρήσιμος έτσι που είχα μείνει ένα μάτσο κόκκαλα από την ασιτία, όταν φτάσαμε στο νησί του με έδιωξε. Τρέχοντας σαν τον λαγό έφτασα στην θάλασσα. Εκεί ρωτούσα όποιο από τα καράβια έβλεπα αν πάει στην Άλβα Λόγκα. Βρέθηκε κάποιο καράβι τελικά και με αντάλλαγμα τις πιο βαριές αγγαρείες και τις πιο ατιμωτικές αβαρίες  με έφερε και με άφησε εδώ που ο ποταμός Τίβερης συναντά την θάλασσα. Έτρεξα όσο μπορούσα πιο γρήγορα στο σπίτι μου για να μάθω ότι οι γονείς μου είχαν στο μεταξύ πεθάνει από τον καημό τους. Έτσι, δεν μου έμεινε τίποτε άλλο πια, παρά το δάσος. Δεν γνωρίζω από πόλεμο, αλλά αν με πάρεις μαζί σου, Ρωμύλε, θα μάθω, γιατί μαθαίνω γρήγορα, και θα σου είμαι πολύ χρήσιμος».

Τα λόγια του Κόιντου, του Αμόνιου και του Κορβίνου έδιωξαν από το στήθος του Ρωμύλου μια μεγάλη πέτρα που τον βάραινε. Οι ελπίδες φτερούγισαν πάλι στην ψυχή του. Ανάσανε και αυτός με την σειρά του και στράφηκε στους άντρες. Μίλησε με την ίδια σοβαρότητα που απαιτούσαν οι περιστάσεις.

Τα λόγια του Κόιντου, του Αμόνιου και του Κορβίνου έδιωξαν από το στήθος του Ρωμύλου μια μεγάλη πέτρα που τον βάραινε. Οι ελπίδες φτερούγισαν πάλι στην ψυχή του. Ανάσανε και αυτός με την σειρά του και στράφηκε στους άντρες. Μίλησε με την ίδια σοβαρότητα που απαιτούσαν οι περιστάσεις.

«Ο θετός μας πατέρας, ο χοιροβοσκός Φαυστύλος, μας μίλησε πολλές φορές για τις ανομίες που διέπραξε ο Αμούλιος και οι άνδρες του. Είμαστε πολλοί που έχουμε αδικηθεί από αυτόν με πολλούς τρόπους. Πιστεύω λοιπόν ότι με άντρες σαν και σας πολύ γρήγορα θα καταφέρουμε να απαλλάξουμε την Άλβα Λόγκα από τον ανόσιο βασιλιά της. Θα μπορέσουμε έτσι να αποκαταστήσουμε στον θρόνο τον Νουμίτορα, τον παππού μας, γιατί αυτό επιβάλλει το δίκαιο, και να στρέψουμε πάλι τους θεούς υπέρ μας».

Αυτά είπε ο νεαρός πρίγκιπας και κάθισε στην πέτρα. Δειλά πλησίασε και ο Ρέμος και κάθισε σιμά του. Για κάποια ώρα μια σιωπή απλώθηκε στο συγκεντρωμένο πλήθος, τόση, που να αφήνει πολύ χώρο, ώστε να ακούγονται καθαρά οι ήχοι του δάσους, μέχρι που ένας άνδρας στιβαρός με πυκνά γένια και μακριά μαλλιά πήρε τον λόγο.

«Ονομάζομαι Κέλερος και τριγυρίζω σε αυτά τα βουνά και τα δάση πάνω από είκοσι χρόνια. Ήμουν επτά ετών όταν η μάνα μου με έφερε και με άφησε στο δάσος. Εδώ θα μείνεις, μου είπε, εδώ θα βρεις ανθρώπους να σε βοηθήσουν να ζήσεις. Εγώ δεν έχω τίποτα πια για να σε θρέψω. Με άφησε και έφυγε γρήγορα χωρίς να ρίξει μια ματιά πίσω της, μόνο που με τα  χέρι της έκλεινε τα αυτιά της, για να μην ακούει τα γοερά μου κλάματα και τις φωνές μου, όταν την παρακαλούσα να με πάρει μαζί της. Χάθηκε ανάμεσα στα δέντρα και έμεινα να κλαίω παρατημένος και φοβισμένος για ώρα πολλή, μέχρι που κάποιοι κυνηγοί με λυπήθηκαν και με πήραν μαζί τους. Κοντά τους έμαθα πράγματα που μου ήσαν απαραίτητα για να επιβιώσω. Μου έμαθαν να κυνηγώ, να κόβω ξύλα, να τα πηγαίνω κάτω στην χώρα και να τα ανταλλάσσω με άλλα είδη που είχαμε ανάγκη. Μου έμαθαν να γδέρνω τα ζώα μετά την σφαγή, να επεξεργάζομαι τα δέρματα και να τα ράβω μεταξύ τους, για να φτιάξω παπούτσια, κάπες, σακούλια, ασκιά, σκεπάσματα. Πολλά δέρματα επίσης τα έφερνα στην χώρα και τα αντάλλασσα με ό,τι χρειαζόμασταν, όπως λάδι, κρασί, κηπευτικά και φρούτα. Όμως, όπως βλέπετε, γιοι της Ρέας Σίλβια, η ώρα έχει προχωρήσει αρκετά και ο ήλιος σε λίγο θα βυθιστεί στην  θάλασσα. Ο χρόνος για να φτιάξουμε καλύβα για εσάς πέρασε. Ακόμη ο χειμώνας κρατεί και τα βράδια εδώ μέσα στο δάσος το κρύο είναι δυνατό. Γι αυτό, για απόψε τουλάχιστον, σας καλώ να κοιμηθείτε στην δική μου καλύβα. Υπάρχει μέρος να σας στρώσω. Και αύριο ας ξεκινήσουμε την ημέρα μας φτιάχνοντας την καλύβα που θα μείνετε εσείς. Θα έχουμε κατόπιν τον χρόνο να αποφασίσουμε και να οργανώσουμε την επιχείρηση που μας προτείνετε. Εγώ πάντως, Ρωμύλε, θα είμαι στο εξής στο πλευρό σου».

Ρόζα Ιμβριώτη Το Δημοκρατικό σχολείο η βάση για την Δημοκρατία

            Η Ρόζα Ιμβριώτη, γόνος «καλής» οικογενείας της μικρής αριθμητικά αστικής τάξης της Ελλάδας των αρχών του 20^ου, κλήθηκε να υπηρετήσει στην ελληνική εκπαίδευση το 1917 σε ηλικία 19 ετών. Όπως προκύπτει από την ιστορική έρευνα, οι προοδευτικές  οικογενειακές της καταβολές από ενωρίς την οδήγησαν στους κύκλους των εκσυγχρονιστών παιδαγωγών. Η ίδια δυναμικά διεκδίκησε θέση καθοδηγητική στην ελληνική κοινωνία. Στο χώρο της διανόησης εκφράστηκε σε πρακτικό και θεωρητικό επίπεδο μέσα από συλλογικά μορφώματα, όπως ο Σύνδεσμος για το Δικαιώματα της Γυναίκας, ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, η Επιτροπή Παιδείας ΕΑΜ/ΠΕΕΑ και η Επιτροπή Παιδείας ΕΔΑ/ΚΚΕ.

            Όπως διαπιστώνεται από τα πρώτα της άρθρα οι πολιτικές της πεποιθήσεις επηρεάζονται από τις σοσιαλιστικές ιδέες των αρχών του 20^ου αι. με σταδιακή προσέγγιση στο μαρξισμό με τις αναφορές της στο δικαίωμα των γυναικών για μόρφωση και κοινωνική ισοτιμία, στο δικαίωμα όλων των παιδιών του λαού για δωρεάν και υποχρεωτική μόρφωση, στα κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα της εργατικής τάξης. Στο χώρο της εκπαίδευσης από τις πρώτες της δημοσιεύσεις δηλώνει την αντίθεσή της προς το υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα και υποστηρίζει την ανανέωσή του σύμφωνα με τις αρχές του κινήματος της Νέας Αγωγής. Ως καθηγήτρια στο Μαράσλειο Διδασκαλείο (με την επισήμανση ότι είναι η πρώτη γυναίκα που διδάσκει σε ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα) η διαλεκτική-μαρξιστική μέθοδος διδασκαλίας που εφάρμοσε για το μάθημα της ιστορίας θα αποτελέσει την αφορμή να ανακοπεί η μεταρρυθμιστική εκπαιδευτική προσπάθεια, που επιχειρείτο στο ΜΔ, και η ίδια να απολυθεί από τη Μέση Εκπαίδευση. Τέσσερα χρόνια μετά την απόλυσή της θα επαναδιοριστεί, όταν Υπουργός Παιδείας στην τελευταία βενιζελική κυβέρνηση θα είναι ο Γεώργιος Παπανδρέου. Όπως πιστεύουμε, την επιστροφή της στην εκπαίδευση θα την εξαγοράσει με την αποστασιοποίησή της από την πολιτική ζωή του τόπου και τη σιωπή της για το «ιδιώνυμο» κατά την δεκαετία 30-40. Θα συνεχίσει όμως να δραστηριοποιείται και να εκφράζεται δημόσια για τα εκπαιδευτικά πράγματα.

Στο διάστημα της απουσίας της από το σχολείο, που έχουμε βάσιμους λόγους να υποστηρίζουμε ότι καλύπτει το διάστημα 1927-1930, θα επισκεφθεί τη Γερμανία, θα ζήσει από κοντά τους ανανεωτικούς εκπαιδευτικούς πειραματισμούς και θα τους κάνει γνωστούς στην ελληνική πραγματικότητα με τις παρεμβάσεις της στα εκπαιδευτικά συνέδρια και τα άρθρα της στο Δελτίο της ΟΛΜΕ.

Κατά τη δικτατορία του Μεταξά θα ενεργοποιηθεί στην ίδρυση του Προτύπου Ειδικού Σχολείου Αθηνών στην Καισαριανή. Η συνεργασία της κατά κάποιο τρόπο με το δικτάτορα δημιουργεί ερωτηματικά τα οποία στην παρούσα διατριβή ερμηνεύονται μέσα από την επιθυμία της αφενός να μη στερηθεί το χώρο του σχολείου και αφετέρου να καλύψει με την εμπειρία, τις γνώσεις και τις ικανότητές της ένα μεγάλο εκπαιδευτικό κενό, που αφορούσε στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών με νοητικά προβλήματα. Στο χώρο της αγωγής των παιδιών με νοητική υστέρηση θα μείνει ως το 1940 και στο διάστημα αυτό υπό την εποπτεία της θα λειτουργήσει ένα σχολείο Ειδικής Αγωγής, που θα θεωρηθεί από πολλούς παιδαγωγούς πρότυπο για ανάλογες μελλοντικές προσπάθειες. Προσεκτική μελέτη των μεθόδων διδασκαλίας και αγωγής που εφάρμοσε στο ΠΕΣΑ βεβαιώνει ότι η παιδαγωγός για το παιδευτικό της έργο αντλεί και από το κίνημα της προοδευτικής αγωγής και από το σοσιαλιστικό εκπαιδευτικό σύστημα, σε μια προσπάθεια συνδυασμού  των θέσεων και των αντιθέσεων και το κατορθώνει με επιτυχία. Έτσι οι προτάσεις του Decroly και της Montessori συνδυάστηκαν δημιουργικά με τις εκπαιδευτικές προτάσεις της Krupskaja και του Makarenko για σωματική, αισθητική, διανοητική και ηθική αγωγή των παιδιών με ειδικές ανάγκες μέσα από τις κατ’ αίσθηση αντιλήψεις και παραστάσεις, την εργασία και την καλλιέργεια της συλλογικότητας.

            Βεβαιώθηκε επίσης στατιστικά από τις δημοσιεύσεις της ότι κατά τη συμμετοχή της στο ΕΑΜ και την ένταξή της στο ΚΚΕ εκφράστηκε κοινωνικοπολιτικά σε περισσότερα από όσα πριν επίπεδα. Έτσι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος υποστηρίζουμε ότι αποτελεί τομή στη ζωή και τη δράση της. Κατά τη δύσκολη όσο και ηρωική περίοδο 1940-50 ως παιδαγωγός αλλά και ως πολιτικό πρόσωπο θα συμπράξει στην ομάδα των παιδαγωγών της Αντίστασης και με την προτροπή του Πέτρου Κόκκαλη θα εκπονήσει σχέδιο εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, το οποίο θα αντλεί και από την παιδαγωγική εμπειρία της εγχώριας προοδευτικής εκπαίδευσης, αλλά το βασικό πλαίσιο σχεδιάζεται από τις μαρξιστικές-λενινιστικές εκπαιδευτικές προτάσεις των Ρώσων σοσιαλιστών παιδαγωγών. Πρόκειται για το «Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας», το οποίο από την απελευθέρωση και μετά θα υποστεί περαιτέρω επεξεργασία και θα προπαγανδιστεί με πολλούς τρόπους από τις αριστερές πολιτικές δυνάμεις, με ηγετική και καθοδηγητική την φυσιογνωμία της Ρόζας Ιμβριώτη.

 Στην ίδια δεκαετία θα αναπτύξει παιδαγωγική δράση στο πλαίσιο της ΠΕΕΑ με την ίδρυση του Παιδαγωγικού Φροντιστηρίου της Τύρνας, σε μια προσπάθεια ταχύρρυθμης εκπαίδευσης δασκάλων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, με στόχο να διαπνέονται από τις νέες σοσιαλιστικές παιδαγωγικές αντιλήψεις. Τις ίδιες εκπαιδευτικές θέσεις θα υποστηρίξει στο παιδαγωγικό Συνέδριο της Λάσπης, στο Εκπαιδευτικό Τμήμα της ΕΠ-ΑΝ και στο Νέο Εκπαιδευτικό Όμιλο, στην ίδρυση του οποίου είχε και η ίδια πρωτοστατήσει. Εκπαιδευτική δράση ανέπτυξε ακόμα στην εξορία κατά την περίοδο 1948-1951, όταν μαζί με τις συνεξόριστες δασκάλες και καθηγήτριες οργάνωσαν «σχολείο» για να μάθουν γράμματα οι αγράμματες και να συμπληρώσουν τις σπουδές τους οι γραμματισμένες.

Σε όλη τη διάρκεια της εκπαιδευτικής-παιδαγωγικής της δράσης, όπως αποδείξαμε, η  Ρόζα  Ιμβριώτη δεν περιόρισε τον αγώνα της μόνο στην ανανέωση και εκδημοκρατικοποίηση του δωδεκάχρονου σχολείου, αλλά ανέλαβε και την προσπάθεια αναβάθμισης του υπάρχοντος αστικού σχολικού συστήματος με ολοκληρωμένες εκπαιδευτικές προτάσεις. Οι απόψεις της για την παιδεία εκφράζονται σε διαλεκτική αντιπαράθεση ανάμεσα στο «παλιό» και το «νέο», κατά τους χαρακτηρισμούς της, σχολείο και τονίζει τις αδυναμίες του πρώτου και τις αρετές του δεύτερου, μέσα από την άσκηση κριτικής στις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις των συντηρητικών και κεντρώων πολιτικών δυνάμεων, όπως διαπιστώσαμε από τα δημοσιευμένα άρθρα και βιβλία της.

Στο ΚΚΕ η Ρόζα Ιμβριώτη θα μείνει ως το θάνατό της και συνεπής υπέρμαχος των πολιτικών, κοινωνικών και παιδαγωγικών του αναζητήσεων. Ακολουθώντας την καθορισμένη πολιτική δράσης των προοδευτικών δυνάμεων, που ζούσαν σε καπιταλιστικό σύστημα, ο αγώνας της  θα στρέφεται στον εκδημοκρατισμό όλων των όψεων της κοινωνικής ζωής της Ελλάδας και ιδιαίτερα στον εκδημοκρατισμό των συστημάτων παιδείας, εκπαίδευσης και διαπαιδαγώγησης της νεολαίας, όπως αποδεικνύεται από την ανάλυση της εργογραφίας της. Η πάλη της αυτή, όπως επισημάναμε, συνδέεται στενά και με την πεποίθησή της ότι το σχολείο είναι οργανικό συστατικό κομμάτι του δημοκρατικού μετασχηματισμού όλης της κοινωνίας.

Βεβαιωμένο από την έρευνα είναι ότι το εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο υποστήριξε με την δράση και την εργογραφία της η Ρόζα Ιμβριώτη ως «οργανική διανοουμένη» των σοσιαλιστικών δυνάμεων έχει σαφείς τις επιρροές από το Ενιαίο Σχολείο Εργασίας της Ρωσίας, το οποίο διαμορφώθηκε από τους εκπαιδευτικούς μετασχηματισμούς, που ακολούθησαν την Οκτωβριανή Επανάσταση. Όπως βεβαιώνεται από τα άρθρα της, στις προτάσεις της συντάχθηκε και υπηρέτησε με συνέπεια τη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία παιδείας και εκπαίδευσης, ενώ παράλληλα χρησιμοποίησε και την πείρα της οικοδόμησης του σχολείου στις άλλες σοσιαλιστικές χώρες και κυρίως της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Οφείλουμε ακόμη να επισημάνουμε και τη μέριμνα που έλαβε να προσαρμόσει το σύστημα στην ελληνική πραγματικότητα, χωρίς όμως  να αλλοιωθούν οι βασικές του αρχές.

Το εκπαιδευτικό σύστημα που υποστήριξε η Ιμβριώτη ως το πλέον κατάλληλο για την αγωγή της νέας γενιάς, όπως αποδείχτηκε, στηρίζεται:

• Στην διαπαιδαγώγηση με την εργασία.
• Στην εξάλειψη των διαφορών ανάμεσα στην πνευματική και χειρωνακτική εργασία.
• Στην σύνδεση θεωρίας και πράξης.
• Στην ολόπλευρη και αρμονική ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας.

Σύμφωνα με όσα υποστηρίζει, για να είναι η εκπαίδευση πραγματικά δημοκρατική πρέπει να τηρεί τις εξής προϋποθέσεις:

• Δημιουργία ίσων όρων δυνατοτήτων απόκτησης μόρφωσης για όλους.
• Κρατικό και κοινωνικό χαρακτήρα όλων των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.
• Ενιαίο σύστημα λαϊκής εκπαίδευσης.
• Διαμόρφωση επιστημονικής κοσμοθεωρίας και πεποιθήσεων στους διδασκομένους.
• Συνεπή πραγματοποίηση της αρχής του πολυτεχνισμού στο γενικό σχολείου.
• Συνένωση της θεωρίας με την πρακτική και εκπαίδευση πάνω σε παραγωγικές  δραστηριότητες.
• Αδιάκοπη σύνδεση και ενότητα δράσης σχολείου, οικογένειας και κοινωνικού περιβάλλοντος στην διαπαιδαγώγηση και την εκπαίδευση της νέας γενιάς.

Βεβαιώνεται ακόμη ότι η μαρξιστική-λενινιστική θεωρία για τη διαπαιδαγώγηση της νέας γενιάς, η ενιαία θεωρία για την εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση των μαθητών, οι γενικές αρχές οικοδόμησης του δημοκρατικού συστήματος παιδείας, σε συνάρτηση με την πλούσια εμπειρία από την οργάνωση του σχολείου των σοσιαλιστικών χωρών βοήθησαν τη Ρόζα Ιμβριώτη ως «προεξάρχουσα» της Επιτροπής Παιδείας του ΚΚΕ να καθορίσει το σύστημα εκπαίδευσης με βάση το σοσιαλιστικό μοντέλο σχολείου και να πείσει για την ορθότητα των θέσεών της. Επιδίωξη ήταν το σύστημα της λαϊκής μόρφωσης, κατά την εφαρμογή του και στην Ελλάδα να διατηρήσει αναλλοίωτες τις μαρξιστικές-λενινιστικές αρχές της εκπαίδευσης και της διαπαιδαγώγησης, που αναφέρονται στη ανάγκη σύνδεσης με τη ζωή και την παραγωγική εργασία, διαμόρφωσης ολόπλευρα αναπτυγμένων και μορφωμένων μελών της κοινωνίας, στη βάση του κοινωνικού αιτήματος για εξάλειψη των ουσιαστικών διαφορών ανάμεσα στην πνευματική και την χειρωνακτική εργασία. Επιπλέον υποστηρίζει ότι το σοσιαλιστικό σχολείο δημιουργεί τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποκάλυψη και ανάπτυξη όλων των ικανοτήτων και χαρισμάτων του ατόμου, εξασφαλίζοντας όχι μόνο την ελεύθερη επιλογή του δρόμου της ζωής, αλλά και την δυνατότητα μετάβασης από τον ένα κλάδο της παραγωγής στον άλλο ανάλογα με τις ανάγκες της κοινωνίας ή με την κλίση του, όπως πρόβλεψε ο Ένγκελς.

Η μελέτη των άρθρων της μας βεβαίωσε ότι η Ιμβριώτη γίνεται υπέρμαχος του δημοκρατικού σχολείου, γιατί θεωρεί ότι η ανάγκη για βαθιές αλλαγές στο τομέα της εκπαίδευσης είναι αίτημα όλων, επειδή το επιβάλλουν οι εξελίξεις στον τομέα της επιστήμης και της τεχνικής.

Η Ρόζα Ιμβριώτη με αφετηρία τη γενική αρχή της εξασφάλισης ελεύθερης εκλογής της μελλοντικής δραστηριότητας του κάθε μαθητή και με επίγνωση της περίπτωσης ότι τα ενδιαφέροντα των μαθητών μπορεί να αλλάξουν, όπως διαπιστώνεται, οργανώνει, σύμφωνα με τις μαρξιστικές-λενινιστικές αρχές, την παιδαγωγική του δημοκρατικού σχολείου στη βάση της αντίληψης ότι τα μαθήματα και το πρόγραμμα πρέπει να αναπτύσσουν την ικανότητα του μαθητή για δημιουργική σκέψη. Ο βασικός εκπαιδευτικός στόχος του σχολείου επομένως είναι η ανάπτυξη της ικανότητας για αυτενέργεια. Υποστηρίζει λοιπόν ότι η διαδικασία της εκπαίδευσης δεν πρέπει να αποβλέπει τόσο στην μελέτη και μηχανική απομνημόνευση πολυάριθμων γεγονότων, κανόνων, τεκμηρίων και θεωρητικών προτάσεων, όσο στην αφομοίωση των βασικών ιδεών των επιστημονικών γνώσεων. Διότι έτσι κατά τους ισχυρισμούς της το περιεχόμενο της εκπαίδευσης στο σύγχρονο σχολείο ανταποκρίνεται στις αντικειμενικές τάσεις ανάπτυξης της επιστήμης και της τεχνολογίας. Συνεπώς η συνεχής ανάπτυξη των επιστημονικών γνώσεων δεν μπορεί παρά να αντικατοπτριστεί άμεσα στα σχολικά προγράμματα.

Η Ρόζα Ιμβριώτη, όπως έκανε και στο σχολείο της Καισαριανής και επιβεβαίωσε η έρευνά μας, προτείνει ως βασική μέθοδο διδασκαλίας την Ενιαία Συγκεντρωτική ή Διαθεματική Αναπτυσσόμενη Διδασκαλία. Συμπληρώνει όμως τις προτάσεις της και με τις άλλες μεθόδους, όπως τις ομάδες εργασίας μάθησης, τη διήγηση κ.λ.π. Τις πλουτίζει δε και με τη χρησιμοποίηση στοιχείων προγραμματισμού, τεχνικών μέσων μάθησης, που αποβλέπουν στη δραστηριοποίηση των μαθητών και την ανύψωση της αυτοτελούς εργασίας, με στόχο την αποκάλυψη της ατομικής «προίκας» του καθενός. Έτσι επιβεβαιώνεται το ενδιαφέρον της παιδαγωγού για την ανάπτυξη στον ανώτερο βαθμό της προσωπικότητας των μαθητών και της διαμόρφωσης δυνατότητας αυτενεργά οι έφηβοι του 12χρονου σχολείου να εντοπίζουν τα προβλήματα της ζωής και να βρίσκουν τη λύση τους. Αυτές είναι οι θέσεις που θέτουν ως καθήκον την ανάπτυξη στον ανώτατο βαθμό της δημιουργικής σκέψης και της γνωστικής δραστηριότητας των μαθητών.

Το δημοκρατικό σχολείο που προτείνει η Ρόζα Ιμβριώτη σε συμφωνία με το σύστημα εκπαίδευσης των σοσιαλιστικών χωρών, είναι στενά δεμένο με την παραγωγή. Για την υλοποίηση αυτού του στόχου υποστηρίζει τις υποχρεωτικές εκδρομές στους τόπους παραγωγής, την εργασία των μαθητών στα εργοστάσια, στα σχολικά εργαστήρια και στους σχολικούς πειραματικούς αγρούς, παρέχοντας έτσι στους νέους τη δυνατότητα της πλατιάς και ελεύθερης επιλογής. Η δυνατότητα αυτή εξασφαλίζεται επίσης, όπως διαπιστώνεται, και με το περιεχόμενο της μόρφωσης και τον χαρακτήρα της διαφοροποιημένης μάθησης στα σχολεία γενικής και πολυτεχνικής εκπαίδευσης.

Η Σύνδεση του σχολείου με την παραγωγή με βάση τις αντιλήψεις της παιδαγωγού επιδιώκεται:

• Με την πολυτεχνική εκπαίδευση.
• Με τις υποχρεωτικές εκδρομές στους τόπους παραγωγής.
• Με την εργασία των μαθητών σε σχολικούς αγρούς, σχολικά εργαστήρια, εργοστάσια και με διάφορες μορφές συμβολής τους στην εθνική οικονομία.

Βεβαιώνεται ακόμα ότι η παιδαγωγός, όπως και οι άλλοι μαρξιστές παιδαγωγοί, μεγάλη σημασία δίνει στην ιδεολογικοπολιτική διαπαιδαγώγηση των νέων. Στη διαδικασία της εκπαίδευσης η πολιτική και ηθική διαπαιδαγώγηση της σπουδάζουσας νεολαίας πρέπει να επιδιώκεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό με τη διδασκαλία όλων των μαθημάτων του σχολείου. Όμως, όπως διαπιστώθηκε, την κύρια σημασία στη διαδικασία της πολιτικής διαπαιδαγώγησης των μαθητών τη στηρίζει στα μαθήματα του κοινωνικοπολιτικού κύκλου.

Στο θέμα του επαγγελματικού προσανατολισμού των μαθητών η Ιμβριώτη φαίνεται να δίνει μεγάλη σημασία στον ρόλο του δασκάλου του βασικού σχολείου, τον οποίο καθιστά υπεύθυνο μέσα από κατάλληλες διεργασίες και στρατηγικές να ανακαλύψει τις ικανότητες των μαθητών του και να τους καθοδηγήσει επαγγελματικά. Για την επιτυχία του αιτήματος, προτείνει, ο δάσκαλος να κατέχει τις γνώσεις των βάσεων των επιστημών, που συνδυάζουν οργανικά το περιεχόμενο της γενικής εκπαίδευσης με την πολυτεχνική κατάρτιση και καλλιεργούν τη φιλεργία. Για το σκοπό αυτό, στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του δημοκρατικού σχολείου προβλέπονται τα μαθήματα εργασίας από την 1^η ως την 9^η τάξη και η εφαρμογή της πολυτεχνικής εκπαίδευσης ως μάθημα γενικής παιδεία που συνδυάζει την ένωση θεωρίας και πράξης από την 7^η ως τη 12^η. Προβλέπεται ακόμη η εμπέδωση και διεύρυνση των θεωρητικών γνώσεων με άλλα μαθήματα, οι εξωσχολικές δραστηριότητες για την ανάπτυξη του δημιουργικού πνεύματος και τέλος επιδιώκεται η πολύπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών.

Βεβαιωμένο είναι ότι η Ρόζα Ιμβριώτη με τις εκπαιδευτικές προτάσεις που δημοσίευσε σε ένα μεγάλο αριθμό άρθρων, επιδίωξε να παρουσιάσει ένα εκπαιδευτικό σύστημα οικοδομημένο έτσι που να σχηματίζει ένα μορφωτικό σύνολο, το οποίο να ασκεί μεγάλη δύναμη στη ζωή του λαού. Παράλληλα, με συνέπεια κατήγγειλε τις αδυναμίες του υφιστάμενου εκπαιδευτικού συστήματος σε μια διαλεκτική αντιπαράθεση ανάμεσα στο «παλιό» και το «νέο», ελπίζοντας είτε να πείσει στην καθιέρωση του συστήματος εκπαίδευσης, που πρότεινε, είτε μέσα από τη δημιουργική σύνθεση των δύο εκπαιδευτικών συστημάτων, που το καθένα ανταποκρίνεται σε διαφορετική ιδεολογική αντίληψη, να προκύψει ένα καινούργιο σχολείο, περισσότερο προσαρμοσμένο στις ανάγκες της κοινωνίας. Ένα σχολείο που σύμφωνα με τις απόψεις της να υπηρετεί όσο γίνεται καλύτερα τον κοινωνικό του προορισμό.

Το σχολείο αυτό, όπως επισημάναμε ήδη και βεβαιώσαμε, προσομοιάζει σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό με το Ενιαίο Σχολείο Εργασίας της Ρωσίας. Είναι το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο υιοθετήθηκε τόσο από τα σοσιαλιστικά κράτη, που προσδέθηκαν στο άρμα της τ. ΕΣΣΔ, όσο και από τις προοδευτικές-μαρξιστικές πολιτικές δυνάμεις των χωρών, που δεν ανήκαν στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες. Επομένως η εκπαιδευτική πρόταση της Ρόζας Ιμβριώτη, ανεξάρτητα από τα θετικά στοιχεία που υποστηρίζει ότι μπορεί να προκύψουν από την εφαρμογή του σε κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, δεν είναι προϊόν ατομικών διεργασιών της, δεν διεκδικεί την αποκλειστικότητα. Ό,τι το νέο, το διαφορετικό στην εκπαίδευση προτείνει είναι αποτέλεσμα συλλογικών διεργασιών. Στη τελική διαμόρφωση αυτών όμως, μπορούμε νομίζω να βεβαιώσουμε, ότι διεκδίκησε και διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο, επιδιώκοντας να καλύψει το μεγάλο κενό που άφησε στην εκπαίδευση ο δάσκαλός της Δημήτρης Γληνός. Όλη αυτή η προσπάθεια, η οποία οργανώθηκε με άρθρα, διαλέξεις, εκπαιδευτικούς πειραματισμούς και με πλήθος άλλες μεθοδεύσεις και στρατηγικές, έθρεφε τη διπλή προσδοκία: αφενός μέσα από την θεσμοθέτηση του δημοκρατικού σχολείου και στο πλαίσιο των δυνατοτήτων του θεσμού να επηρεάζει την κοινωνία, ώστε μελλοντικά να επικρατήσει ο σοσιαλισμός·  αφετέρου ελλόχευε η ελπίδα του εκσυγχρονισμού του σχολείου, μέσα από τις διαφοροποιήσεις και αναπροσαρμογές που θα επέφερε το μαρξιστικό σύστημα εκπαίδευσης, κάτω από την πίεση των λαϊκών δυνάμεων. Αυτό εξηγεί και δικαιολογεί σε ένα βαθμό και την επιεική κριτική που άσκησε η Ιμβριώτη και η ΕΔΑ στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Γεωργίου Παπανδρέου.