Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά

Η ανάγκη για δημιουργία ηρώων καταδεικνύει υπανάπτυξη;

Απ. Όλες οι εποχές έχουν ανάγκη για ήρωες και τους έχουν. Γιατί οι αναπτυσσόμενοι άνθρωποι, οι άνθρωποι μαθητές,  χρειάζονται πρότυπα για να επιλέξουν μια πορεία ζωής τέτοια, που στην ωριμότητά τους  να ωφελήσει το κοινωνικό σύνολο. Από την πλευρά μου φρονώ ότι όλοι οι άνθρωποι είναι «δυνάμει» ήρωες. Αλλά για να καταστερωθεί κάποιος ως ήρωας, αυτό θα το ορίσουν οι δύσκολες ή οι κρίσιμες κοινωνικές, πολιτικές ή εθνικές συνθήκες.

Κάθε εποχή έχει τα δικά της κριτήρια για να χαρακτηρίσει κάποιον ως ήρωα. Στην αρχαιότητα οι ήρωες κατακτούσαν τον τίτλο, γιατί πρόσφεραν στο κοινωνικό σύνολο ένα μεγάλο άθλο.  Ας θυμηθούμε τον Ηρακλή ή τον Θησέα. Σήμερα βέβαια τα πράγματα είναι διαφορετικά. Δεν χρειάζεται κάποιος να σκοτώσει το λιοντάρι της Νεμέας για να γίνει ήρωας. Η γενναιότητα, η αυτοθυσία, η τιμιότητα, η καλοσύνη, η ανθρωπιά είναι μερικές ιδιότητες, που αν εκφραστούν κοινωνικά είναι δυνατόν να αναδείξουν κάποιον σε ήρωα. Έτσι, στην σημερινή πραγματικότητα ήρωας θεωρείται και αυτός, ο οποίος λειτουργεί με βάση τις αρχές του ανθρωπισμού, που η κοινωνία αποδέχεται  ως  αναγκαίες και κοινωνικά χρήσιμες   στο πλαίσιο του πολιτισμού. Σε αυτήν την περίπτωση ό,τι είναι το αίμα αυτών που αγωνίστηκαν και έπεσαν για ένα ιδανικό, είναι και ο ιδρώτας αυτών που μοχθούν καθημερινά για τον επιούσιο και τον συνάνθρωπο.

Κάποτε οι ήρωες πολεμούσαν για τους ανθρώπους.  Οι ήρωες της εποχής μας πολεμούν για να σώσουν την ανθρωπιά.   Όλοι αυτοί που συμπάσχουν, όταν βλέπουν τους άλλους να πονάνε ή να πεινάνε, και ανασκουμπώνονται να βοηθήσουν αλληλέγγυοι, και σπεύδουν στην υπηρεσία των συνανθρώπων για να  επωμισθούν ένα ιερό κοινωνικό καθήκον, μια πράξη αλληλεγγύης και ανθρωπιάς, είναι σύγχρονοι ήρωες. Ηρωικά παρακάμπτουν το γνωστό «ο άνθρωπος για τον άνθρωπο λύκος» και το ίδιο ηρωικά μεταβάλλονται σε αγγέλους βοήθειας. Ο σύγχρονος λοιπόν ήρωας φορά το ένδυμα της καθημερινότητας, την φόρμα του εργάτη, την ποδιά της νοικοκυράς, την στολή του στρατιώτη της ισότητας και της δικαιοσύνης και συντρέχει στον ανθρώπινο πόνο και στην ανθρώπινη ανάγκη.

Παράλληλα με τον ήρωα της προσφοράς και της αλληλεγγύης,  ήρωας επίσης θεωρείται  ο κάθε  άνθρωπος,  που μοχθεί για να βγάλει το ψωμί του, χωρίς να καταφεύγει σε αθέμιτους τρόπους πλουτισμού. Είναι ο ηρωισμός της καθημερινότητας, που γίνεται ακόμη πιο μεγάλος, όταν ο άνθρωπος ασυμβίβαστος συνεχίζει σταθερά τον δρόμο του σκληρού μόχθου. Διότι στην εποχή των πλαστικών συνειδήσεων, ηρωισμός είναι το να επιλέγει κανείς την τιμιότητα, να αντιστέκεται στις εύκολες προκλήσεις του καιρού, να μένει πιστός στον εαυτό του και να μην τον ψευτίζει.

Όπως λέει και ο Σεφέρης στο ποίημά του Ο τελευταίος Σταθμός.

«…Να μιλήσω για ήρωες

να μιλήσω για ήρωες

Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά».

Και εννοεί βέβαια τους αφανείς ήρωες, αυτούς που υπηρετούν  τους πάσχοντες συνανθρώπους τους, αλλά και αυτούς που με διαυγή συνείδηση παραμένουν σταθεροί στις αιώνιες αξίες της ανθρωπιάς και της δημοκρατίας. Η κοινωνία μας, η κοινωνία του καπιταλισμού και της ασύδοτης κατανάλωσης, η κοινωνία του «άρπαξε να φας και κλέψε νά χεις», έχει γεννήσει πολλούς ανθρώπους έτοιμους για ηρωικούς κοινωνικούς άθλους, ανθρώπους άξιους να γίνουν  ηρωικά πρότυπα  στις νέες γενιές. Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να προβάλλονται και να γίνονται ταγοί για τους νεώτερους.  Για μας αυτοί είναι οι πραγματικοί ήρωες, που δρουν έξω και πέρα από τα φώτα της δημοσιότητας για το κοινό καλό σε όλες του τις φάσεις. Οι ήρωες αυτοί όμως συνήθως μένουν αφανείς, γιατί δεν ανταποκρίνονται στα πρότυπα ζωής που η διαφήμιση θέλει να μας επιβάλει.

Έτσι στην εποχή μας υπάρχουν οι γνήσιοι ήρωες, έτσι όπως οι κοινωνικές συνθήκες τους χρειάζονται, υπάρχουν όμως και οι  «κατασκευασμένοι» ήρωες, τέτοιοι, όπως η τηλεόραση και τα μέσα που υπηρετούν το κεφάλαιο τους χρειάζονται. Εκείνο που απαιτείται είναι να καθοδηγηθούν οι νέοι σωστά, ώστε να μάθουν να διακρίνουν και να εκτιμούν τον πραγματικό ήρωα από τον φτιαχτό, που  υπηρετεί τις σκοπιμότητες του κεφαλαίου. Σε αυτήν την  περίπτωση, αν η διαφώτιση λειτουργήσει στο πλαίσιο της κοινωνικής παιδαγωγικής,  αν επιτύχει  να κατευθύνει την κοινή γνώμη προς την κατεύθυνση της ανθρωπιάς και της δημοκρατίας, αν κερδίσει την μάχη  και επιβάλει την τιμιότητα, την ανθρωπιά, την κοινωνική δικαιοσύνη  ως ύψιστες ηρωικές πράξεις, (άθλος τεράστιος, ισάξιος με αυτόν της Λερναίας Ύδρας),  δεν έχουμε κανένα λόγο να θεωρούμε την ηρωοποίηση ως κατάντια.

Κριτική στο βιβλίο: Συνομιλώντας με την ποίηση

%cf%87%cf%81%cf%85%cf%83%ce%b1%cf%87%cf%81%ce%bf%ce%bd%ce%bf%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%85

 

 

Αναγιγνώσκει εμβριθώς ο Δημήτρης  Φίλιας,  Αναπληρωτής  Καθηγητής  Λογοτεχνικής Μετάφρασης  του  Ιονίου  Πανεπιστημίου

%ce%b4%ce%b7%ce%bc%ce%b7%cf%84%cf%81%ce%b7%cf%83%cf%86%ce%b9%ce%bb%ce%b9%ce%b1%cf%83

Η Χρύσα Χρονοπούλου γεννήθηκε και μεγάλωσε στους Αγίους Αναργύρους Αττικής, όπου και τελείωσε το Λύκειο. Σπούδασε στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Εκπόνησε το διδακτορικό της επίσης στο Καποδιστριακό Αθηνών, στο Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής, Ψυχολογίας. Δίδαξε ως καθηγήτρια φιλόλογος σε Γυμνάσια και Λύκεια της Εύβοιας και των Αγίων Αναργύρων.
Δημοσίευσε άρθρα σε παιδαγωγικά περιοδικά και εξέδωσε τις μελέτες: ‘’Δούλοι και δουλεία στον Όμηρο’’ (1989, 2007),’’ Η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών από μετάφραση’’ (1992),’’ Η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο ‘’(1992), ‘’Με αφορμή ένα ποίημα του Καβάφη, δοκιμή αγωνίας ‘’(1992), ‘’Η διαθεματική διδασκαλία ως διδακτική μέθοδος ‘’(2004), ‘’Ιστολόγιο, συλλογή δοκιμίων’’ (2010), ‘’Ρόζα Ιμβριώτη της ζωής και του σχολείου ‘’(2011), ‘’Διδάσκω και μαθαίνω στο σχολείο’’ (1996, 2013). Από το 2009, διατηρεί ιστολόγιο (chryssablog.wordpress.com) στο οποίο δημοσιεύει άρθρα πολιτικά, κοινωνικά, ιστορικά, φιλολογικά, παιδαγωγικά.

Με το νέο πρόσφατο βιβλίο της ‘’Συνομιλώντας με την ποίηση ‘’ ( Αθήνα, εκδόσεις ‘’ ήτορ ‘’,1916 ),η Χρονοπούλου προσεγγίζει την πιο ώριμη θεώρησή της στο πεδίο της ποίησης η οποία υπήρξε πάντα αγαπημένο καταφύγιο από τα πολύ νεαρά της χρόνια. Για όποιον παρακολουθεί τα τελευταία χρόνια το ιστολόγιό της ,το νέο της βιβλίο αποτελεί την αναμενόμενη έκφραση μιας αγάπης για την ποίηση και την υλοποίηση μιας συστηματικότερης δοκιμιακής της προσέγγισης. Στο βιβλίο, εκπροσωπούνται  με 25 ποιήματα, δεκαέξι ποιητές και τρεις ποιήτριες : Ανδρέας Κάλβος, Κωνσταντίνος Καβάφης, Αγγελος Σικελιανός, Ναπολέων Λαπαθιώτης, Κώστας Καρυωτάκης, Γιώργος Σεφέρης, Γιώργος Σαραντάρης, Φώτης Αγγουλές, Νικηφόρος Βρεττάκος, Τάκης Σινόπουλος, Μίλτος Σαχτούρης, Γιώργος Σαραντής, Νάνος Βαλαωρίτης, Μανόλης Αναγνωστάκης, Τίτος Πατρίκιος, Κική Δημουλά, Κατερίνα Γώγου, Μαρινέλλα Βλαχάκη, Γιάννης Στίγκας .

Οι  ποιητικές αυτές φωνές κατατίθενται με χρονολογική σειρά, με βάση το έτος γέννησης του ποιητή αφού η δοκιμιογράφος παρακολουθεί έτσι καλύτερα τόσο την ιστορία της ποίησης όσο και την ιστορία της Ελλάδας αφού τα περισσότερα ποιήματα, ως προς το περιεχόμενό τους, απηχούν τα γεγονότα της Ελλάδας κυρίως στον 20 ον αιώνα. Πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, μεσοπόλεμος, δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, εμφύλιος και μετεμφυλιακά  χρόνια ,δικτατορία των συνταγματαρχών ,μεταπολίτευση, οικονομική κρίση. Στην παρουσίαση, προηγείται το ποίημα, ακολουθεί η προσέγγιση και ολοκληρώνεται με το βιογραφικό του ποιητή, επιλογή η οποία φανερώνει την πρόθεσή της ερευνήτριας να εστιαστεί το ενδιαφέρον πρώτα στο ποίημα και μετά στον δημιουργό. Η μέθοδος ανάλυσης περιεχομένου που επιλέγει η Χρονοπούλου με ανάπτυξη σε μορφή σύντομου δοκιμίου, καθιστά το βιβλίο της προσιτό σε όλους του αναγνώστες και εραστές του ποιητικού λόγου. Γράφει στην ‘’ Εισαγωγή ‘’ της : ‘’ Το ποίημα, ανεξαρτητοποιημένο, αυτονομημένο από τον δημιουργό του ξεκινά προσωπικό διάλογο με τον αναγνώστη στο επίπεδο δεκτικότητάς του και φτάνει ως εκεί που πρέπει να φτάσει. Διότι οφείλουμε ως αναγνώστες να θυμόμαστε ότι το κάθε δημιούργημα είναι το ίζημα της δυναμικής των μερών που το απαρτίζουν . ‘’

Το ‘’ Συνομιλώντας με την ποίηση ‘’ δεν είναι μόνο είναι βιβλίο άξιο προσοχής και ανάγνωσης αλλά μια συνάντηση με μια διαφορετική προσέγγιση του σύγχρονου ελληνικού  ποιητικού λόγου η οποία  λειτουργεί για τον αναγνώστη – αποδέκτη  και ως προσμονή και ευχή για δημιουργία και δεύτερου  αντίστοιχου τόμου από την εξαιρετική δοκιμιογράφο – ερευνήτρια .

Ας κλείσουμε την σύντομη αυτή αναφορά στο νέο αυτό βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου παραθέτοντας δύο χαρακτηριστικά αποσπάσματα από την ‘’Εισαγωγή ‘’ της :

‘’ Η ποίηση σε στενή σύνδεση με τη μουσική και τον χορό απαρτίζουν από κοινού την ισχυρή τριάδα των ρυθμικών τεχνών. Θεωρείται η υψηλότερη έκφραση του ρυθμικού λόγου ,επειδή και η ίδια είναι λόγος με ρυθμό , αφού δεν περπατά ,αλλά χορεύει. ‘Αλλωστε   λόγος και μέλος συνυπήρξαν ανέκαθεν στην ποίηση από τη αρχαιότητα  ως τη σύγχρονη εποχή ,γεγονός που βεβαιώνει ότι αυτή η μακροχρόνια συνοδοιπορία οφείλεται σε μια συγγένεια εσωτερική ,μιας και το βασικό γνώρισμα της ποίησης και της μουσικής είναι ο ρυθμός ‘’.

{……………………………………………………………………………………………………………………..}

‘’ Η μεγάλη ποίηση αναζητά την αλήθεια. Και η επιστήμη βέβαια αναζητά την αλήθεια και η φιλοσοφία. Η ποίηση όμως αναζητά την αλήθεια των πραγμάτων ωθώντας τον αναγνώστη της σε προσωπική αναζήτηση. Η ποίηση δεν προσφέρει έτοιμη γνώση , έτοιμη αλήθεια, ενεργοποιεί τον αναγνώστη που την διαβάζει να την ψάξει. Ενώ η επιστήμη την έχει βρει , την ανακαλύπτει και ο άνθρωπος την αξιοποιεί.

Ένα ποίημα όμως εμπεριέχει πολύ περισσότερα από όσα ως τώρα καταγράψαμε, είναι το πριν και το μετά του χρόνου δημιουργίας του, είναι ένας ωκεανός από ερεθίσματα μυστικά και ανέγγιχτα. Γιατί εμπεριέχει ιερές δονήσεις. Κάτω από τις λέξεις το ποίημα, σε επαφή με τον ψυχισμό του ποιητή, με το δικό του ασυνείδητο, με το συλλογικό ασυνείδητο, με τον αναγνώστη του ,κυκλοφορεί  ελεύθερο και αβίαστο. ‘’

*********

Συνέντευξη: Οι στρατευμένοι ποιητές

Οι ποιητές που υπηρέτησαν τη στρατευμένη ποίηση θεωρείτε πως υπονόμευσαν το ταλέντο τους;

Απ. Όχι, καθόλου.  Η τέχνη υπηρετεί ή μάλλον πρέπει να υπηρετεί πρωταρχικά τον άνθρωπο, είτε ως πράξη αντίστασης είτε ως στηλίτευση της κοινωνικής παθογένειας είτε ως καταγγελία της αδικίας και της εκμετάλλευσης των λαϊκών τάξεων. Στον αντίποδα της λεγόμενης στρατευμένης τέχνης, της κοινωνικής κατ εμέ τέχνης,  διατυπώθηκε η θεωρία, η τέχνη για την τέχνη, η τέχνη δηλαδή ως φαινόμενο αυτόφωτο και ανεξάρτητο, ανεπηρέαστο από κάθε εξωτερική έκφραση. Σε αυτήν την περίπτωση η καλλιτεχνική δημιουργία απορρίπτει κάθε κοινωνική, πολιτική και ιδεολογική προσέγγιση στο όνομα μιας αδιαπραγμάτευτης καλλιτεχνικής καθαρότητας.  Αυτή η καλλιτεχνική αντίληψη κατά την  γνώμη μου παραβλέπει τα υπαρκτά προβλήματα των ανθρώπων. Όμως οι άνθρωποι και οι περιπέτειές τους είναι πηγές τέχνης.  Αποκομμένη η τέχνη από τα ανθρώπινα, αποκομμένη από το κοινωνικό γίγνεσθαι και εγκλωβισμένη στην αντίληψη η τέχνη για την τέχνη καταντά, όπως λέει ο μεγάλος μας Γιώργος Σεφέρης σαν την «δουλειά ενός ανάπηρου ανθρώπου που φτιάχνει αδειανά κομψοτεχνήματα κλεισμένος μέσα σ’ ένα αποστειρωμένο δωμάτιο».

Η τέχνη που είναι στρατευμένη στον άνθρωπο και τις ανάγκες του, που δεν αναλώνεται σε φτηνή προπαγάνδα ή  σε  συνθηματολογία, επειδή υπηρετεί έναν κομματικό σκοπό, η τέχνη αυτή  ανάγει την πράξη της δημιουργίας σε επανάσταση, σε εργαλείο ευαισθητοποίησης και αντίστασης. Ποιητές θεωρούμενοι στρατευμένοι, όπως ο Ρίτσος, ο Αναγνωστάκης, ο Λειβαδίτης, ο Βάρναλης, ο Κατσαρός, ο Βρεττάκος, για να αναφέρω μερικά μόνον ονόματα,  ανέδειξαν με την ποιητική τους πένα αξίες και ιδανικά, όπως της ειρήνης και της αδελφοσύνης. Ύμνησαν αρετές που δε διχάζουν, αλλά προσφέρουν υψηλή υπηρεσία στον άνθρωπο αγωνιστή για τη δικαιοσύνη και την ισότητα.

Ας θυμηθούμε ένα απόσπασμα από το γνωστό ποίημα του ποιητή μας Τάσου Λειβαδίτη, που δεν είναι λίγες οι φορές που καταγγέλθηκε ως στρατευμένος ποιητής.

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
δεν θα πάψεις ούτε στιγμή ν’ αγωνίζεσαι για την ειρήνη και για το δίκιο.
Θα βγεις στους δρόμους, θα φωνάξεις, τα χείλια σου θα
ματώσουν απ’ τις φωνές
το πρόσωπό σου θα ματώσει από τις σφαίρες — μα ούτε βήμα πίσω.
Κάθε κραυγή σου μια πετριά στα τζάμια των πολεμοκάπηλων
Κάθε χειρονομία σου σα να γκρεμίζεις την αδικία.
Και πρόσεξε: μη ξεχαστείς ούτε στιγμή.
Έτσι λίγο να θυμηθείς τα παιδικά σου χρόνια
αφίνεις χιλιάδες παιδιά να κομματιάζονται την ώρα που παίζουν ανύποπτα στις πολιτείες
μια στιγμή αν κοιτάξεις το ηλιοβασίλεμα
αύριο οι άνθρωποι θα χάνουνται στη νύχτα του πολέμου
έτσι και σταματήσεις μια στιγμή να ονειρευτείς
εκατομμύρια ανθρώπινα όνειρα θα γίνουν στάχτη κάτω απ’ τις οβίδες.
Δεν έχεις καιρό
δεν έχεις καιρό για τον εαυτό σου
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

Ας θυμηθούμε ακόμη ένα απόσπασμα από ποίημα του Μιχάλη Κατσαρού, ο οποίος επίσης κατηγορήθηκε ως στρατευμένος ποιητής.

Κατά Σαδδουκαίων

Πλήθος Σαδδουκαίων
Ρωμαίων υπαλλήλων
μάντεις και αστρονόμοι
(κάποιος Βαλβίλος εξ Εφέσου)
περιστοιχίζουν τον Αυτοκράτορα.
Κραυγές απ’ τον προνάρθηκα του Ναού.
Απ’ τη φατρία των Εβιονιτών κραυγές:
Ο ψευδο-Μάρκελος να παριστάνει το Χριστό.
Διδάσκετε την επανάστασιν κατά του πρίγκηπος
Οι Χριστιανοί να ‘χουνε δούλους Χριστιανούς.
Η αριστοκρατία του Ναού να εκλείψει.
Εγώ απέναντι σας ένας μάρτυρας
η θέληση μου που καταπατήθηκε
τόσους αιώνες.

Τους ύπατους εγώ ανέδειξα στις συνελεύσεις
κι αυτοί κληρονομήσανε τα δικαιώματα
φορέσαν πορφυρούν ατίθασον ένδυμα
σανδάλια μεταξωτά ή πανοπλία
εξακοντίζουν τα βέλη τους εναντίον μου –
η θέληση μου που καταπατήθηκε
τόσους αιώνες.

Τους άλλους απ’ την πέτρα και το τείχος μου
καθώς νερό πηγής τους είχα φέρει
η θρησκεία τους μυστηριώδης δεισιδαιμονία
τ’ άλογα τους απ’ τον κάμπο μου•

δε μου επέτρεψαν να δω τον Αυτοκράτορα
τους υπάτους δεν άφηναν να πλησιάσω
σε μυστικά συμπόσια και ένδοξα
τη θέληση μου που την καταπατήσανε
τόσους αιώνες.

Συμπέρασμα. Η ποίηση η στρατευμένη στον άνθρωπο και τις ανεκπλήρωτες ανάγκες του δεν υποβαθμίζει τον δημιουργό. Αντίθετα τον μπάζει στο κοινωνικό γίγνεσθαι δυναμικά και δημιουργικά.

 

 

 

Ποίηση και συλλογικό ασυνείδητο

Στο τελευταίο σας βιβλίο μιλάτε για συλλογικό ασυνείδητο που εκφράζει ο ποιητής. Υπάρχουν περιπτώσεις που πηγαίνει κόντρα στο συλλογικό ασυνείδητο;

Ας δούμε πρώτα τι σημαίνει συλλογικό ασυνείδητο.

Ο Jung ορίζει το συλλογικό ασυνείδητο ως την περιοχή της ψυχής, η οποία είναι «άπειρα αρχαιότερη» από την προσωπική ζωή του καθενός μας και περιέχει  τα «αρχέτυπα», δηλαδή ορισμένους τύπους, που είναι κοινοί για όλους τους ανθρώπους, λόγω ακριβώς της αρχαιότητάς τους. Πρόκειται, συνεπώς, για κοινή  ψυχική περιοχή της ασυνείδητης πλευράς του ανθρώπινου είδους και  περιέχει μνήμες αρχαίων εμπειριών, οι οποίες συχνά εμφανίζονται στα όνειρα ή εκφράζονται με τα σύμβολα ή με τους μύθους. Πρόκειται για θεμελιωμένα πρότυπα ψυχονοητικής συμπεριφοράς, στα οποία μπορούμε να αναζητήσουμε τις ρίζες πολλών εκδηλώσεων του ανθρώπου, όπως οι μύθοι, οι αριθμοί, οι συμβολισμοί, οι αρχές της τέχνης και της επιστήμης. Ακόμη εδράζονται εκεί οι συλλογικές πεποιθήσεις, τα ένστικτα που χαρακτηρίζουν την ανθρώπινη φύση καθώς και τα παγκόσμια ασυνείδητα στοιχεία κοινά στο ανθρώπινο είδος και κατάλοιπα του ζωώδους παρελθόντος μας.

Την έννοια του αρχετύπου εισήγαγε τόσο ο Ηράκλειτος, που αντιμετώπιζε την ψυχή ως την αρχετυπική πρώτη αρχή, όσο και ο Πυθαγόρας, που θεωρούσε τον αριθμό αρχετυπικό στοιχείο του κόσμου. Η έννοια αυτή δομήθηκε από τον Πλάτωνα στη θεωρία των ιδεών, όπου υποστηρίζει ότι η αληθινή γνώση αποκτάται, όταν η ψυχή φτάσει στην ανάμνηση των αρχέτυπων ιδεών.

Ο όρος αρχέτυπο συναντάται επίσης στα Ερμητικά κείμενα, στον Φίλωνα, στον Ειρηναίο, στον Διονύσιο Αρεοπαγίτη και στον Αυγουστίνο. Στο Corpus Hermeticum ο Θεός ονομάζεται «το αρχέτυπον φως».  Ο δε Αυγουστίνος υποστηρίζει ότι: «Οι πρωταρχικές ιδέες είναι καθορισμένες μορφές, σταθερές και αμετάβλητες αιτίες πραγμάτων, καθαυτές άμορφες, αιώνιες και ομοιότροπες, οι οποίες εμπεριέχονται στη θεία κατανόηση».

Ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, δεν έχει μόνον την ηλικία της γεννήσεως και του θανάτου του. Έχει την ηλικία της ανθρωπότητας στην οποίαν ανήκει. Έχει την ηλικία της φυλής του, στην οποίαν ανήκει. Εννοώ την λευκή φυλή, την μαύρη,  την ερυθρά κλπ. Έχει επίσης την ηλικία της εθνότητάς του. Εννοώ την ελληνική εθνότητα, την σλαβική εθνότητα κλπ. Μέσα στο πέρασμα των χιλιάδων χρόνων παρουσίας του στην γη κουβαλάει στο DNA του αρχετυπικά, σύμβολα, επιθυμίες, γνώσεις και ό,τι θεωρούμε ότι χάραξε την υπόστασή του. Αυτά δεν χάνονται, αποθηκεύονται και αποτελούν την εμπειρία της επόμενης κάθε φορά πορείας του μέσω των νεωτέρων γενεών. Να ξεκαθαρίσω εδώ ότι δεν μιλάω ούτε για μετεμψύχωση ούτε για μετενσάρκωση. Να ξεκαθαρίσω επίσης, καθώς φαίνεται και από την απάντησή μου,  ότι διαφωνώ με την θεωρία ότι ο άνθρωπος, όταν γεννιέται, είναι tabula rasa.

Σύμφωνα λοιπόν με την ψυχανάλυση, το ασυνείδητο αποτελεί ένα μεγάλο μέρος του ανθρώπινου ψυχισμού. Εδρεύει στο id, στο ασυνείδητο μέρος του νου, ( id, ego, superego, σύμφωνα με το Φρόιντ), και διακρίνεται αφενός στο προσωπικό ασυνείδητο, το οποίο περιλαμβάνει τις βασικές ορμές της ψυχικής ενέργειας, τα γεγονότα, τις επιθυμίες και τις παρορμήσεις που έχουν απωθηθεί από τη συνείδηση, καθώς και τις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας που ο άνθρωπος έχει ξεχάσει, αλλά, παρόλα αυτά, καθορίζουν και κατευθύνουν τη ζωή του.  Διακρίνεται επίσης στο συλλογικό ασυνείδητο, το οποίο  είναι ευρύτερο του ατομικού  ως ένα μέρος του ασυνείδητου νου κοινό σε όλους τους ανθρώπους και εμπεριέχει τόσο αυτά που αναφέραμε ότι απαρτίζουν το ατομικό ασυνείδητο, όσο  και   αρχέτυπα, σύμβολα, παγκόσμιες νοητικές «προδιαθέσεις». Όλα αυτά δεν βασίζονται στην εξατομικευμένη εμπειρία, το επισημάναμε ήδη, αλλά έρχονται ως καταστάλαγμα ενός απώτερου παρελθόντος που κρύβεται στην ανθρώπινη πορεία και ιστορία.

Ο ποιητής, λοιπόν, μπορεί να φτάσει στο βάθος του συλλογικού ασυνειδήτου, με τον τρόπο που το οριοθετήσαμε, αλλά και να το εκφράσει με μέτρο και ρυθμό, επειδή οι  κεραίες του είναι βαθιά ριζωμένες στο ανθρώπινο σώμα και στην ανθρώπινη ψυχή. Το μέτρο, ο ρυθμός, η μουσική εικόνα του ποιητικού του είναι  του ανοίγουν τους διαύλους της ψυχής ως τα βάθη της. Εκεί θα μεταλάβει,  για να εκφράσει την δική του αλήθεια.

Το να πάει ένας ποιητής κόντρα στο συλλογικό ασυνείδητο είναι δυνατόν. Και μάλιστα να το κάνει συνειδητά αυτό. Όταν για παράδειγμα γράφει ποίηση για την ποίηση και όχι για τον άνθρωπο. Δεν ξέρω όμως κατά πόσον θα μπορέσει να γίνει αποδεκτός από τους αναγνώστες του.

Αλλά, πάλι, το να πάει ένας ποιητής κόντρα στο συλλογικό ασυνείδητο είναι σαν να βγαίνει έξω από τα ρούχα του. Διότι ούτε και ο ίδιος είναι έξω από το συλλογικό ασυνείδητο.

Συνέντευξη:Η προσφορά της ποίησης

Ως φιλόλογος οι μαθητές σας πόσο ανοιχτοί και σε ποιο μέτρο ήταν απέναντι στην ποίηση;

Απ. Ως γνωστόν, το σχολείο δεν προσφέρει μόνον γνώσεις στον μαθητή, τον μυεί και στον πολιτισμό. Οι γνώσεις γίνονται όχημα, για να μυηθεί ο άνθρωπος ο αναπτυσσόμενος στον πολιτισμό.  Η ποίηση είναι δυναμικό κομμάτι του πολιτισμού. Στις υποχρεώσεις επομένως του κάθε εκπαιδευτικού είναι να μυήσει τους μαθητές του και στην ποίηση. Γενικά, να τους μυήσει στην ελληνική λογοτεχνία, δηλαδή ποίηση και πεζογραφία. Για κάποιους όμως λόγους η ποίηση στο δωδεκάχρονο σχολείο διδάσκεται περισσότερο, σε ποσότητα εννοώ. Ίσως γιατί ένα ποίημα μπορεί να διδαχθεί σε μια διδακτική ώρα, αν δεν είναι μακροσκελές και αν δάσκαλος και μαθητές δεν ξεφύγουν από τον στόχο τους. Ένα πεζό κείμενο όμως θα χρειαστεί το λιγότερο και δεύτερη διδακτική ώρα, προκειμένου να καλυφθεί η πρόσληψή του από τους μαθητές τόσο μορφολογικά όσο και νοηματικά.

Οι μαθητές μου αγαπούσαν πολύ την ποίηση. Αν αυτό οφείλεται στο ότι το επιδίωξα με πολλή φιλοτιμία, στην προσπάθειά μου να είμαι καλή δασκάλα, αποτελεί για μένα ένα εκπαιδευτικό όσκαρ.  Πάντως, οφείλω να ομολογήσω ότι  οι μαθητές μου αγαπούσαν πολύ την ποίηση. Και για να είμαι δίκαιη, κάτι που μου αναγνωρίζουν οι μαθητές μου και με γεμίζει ικανοποίηση, σε αυτό, στο να αγαπήσουν δηλαδή οι μαθητές την ποίηση, συνέβαλε πολύ και η μουσική του Θεοδωράκη, του Χατζηδάκη, του Ξαρχάκου και των άλλων μας μουσικών, που μελοποίησαν, και ευτυχώς συνεχίζουν να το κάνουν οι Έλληνες μουσικοσυνθέτες μας,  ποίηση με πολύ μεγάλη επιτυχία. Και δεν είναι μόνον ότι μελοποιήθηκαν από τους μουσικοσυνθέτες μας καταξιωμένοι ποιητές. Ακόμη και στιχουργοί μας έχουν δώσει στους μουσικούς μικρά ποιητικά αριστουργήματα για μελοποίηση. Η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, για παράδειγμα, έγραψε, ο Απόστολος Καλδάρας μελοποίησε και ο Στέλιος Καζαντζίδης τραγούδησε:

Να σου δώσω μια να σπάσεις, αχ βρε κόσμε γυάλινε

και να πλάσω μια καινούργια κοινωνία άλληνε.

Αν αυτό δεν είναι φιλοσοφημένη ποίηση πάνω στα ανθρώπινα, τότε τί είναι;

Πολλές φορές οι μαθητές μου, και το καταθέτω με καμάρι, με πληροφορούσαν γα το νέο τραγούδι ενός μουσικού μας πάνω σε ποίηση γνωστού ποιητή μας ή στιχουργού με ποιοτικούς στίχους. Θεωρώ πολύ τυχερό τον εαυτό μου που οι μαθητές μου με έμαθαν στην ζωή περισσότερα από όσα εγώ τους δίδαξα. Το λέω και το εννοώ.

 

Συνέντευξη για την προσφορά της ποίησης

Γιατί δεν καταφεύγουν στην ποίηση οι άνθρωποι στο βαθμό που γινόταν άλλες εποχές;

Δεν θα συμφωνήσω απόλυτα μαζί σας πως οι άνθρωποι στην εποχή μας δεν καταφεύγουν στην ποίηση. Δεν το βρίσκω εύκολο ο άνθρωπος να κόψει δεσμούς μαζί της, διότι τότε θα στεγνώσει τελείως η ψυχή του και αυτό το γνωρίζει πολύ καλά, έστω και διαισθητικά.  Σε όλες τις εποχές του μακραίωνος βίου του ο άνθρωπος έφτιαχνε  ποίηση και πάντοτε αυτή ήταν το καταφύγιό του.  Άλλωστε ξεκίνησε την πορεία του στην γη μιλώντας ποιητικά. Εκφράστηκε στις μεγαλύτερες πνευματικές του στιγμές ποιητικά. Και δεν ήσαν βέβαια όλες του οι εποχές ρόδινες.

Βέβαια, γνωρίζω ότι η εποχή μας κατηγορείται για άκρατο ορθολογισμό και θετικισμό, κάτι που δεν ευνοεί την ποιητική έκφραση και πρόσληψη. Εν τούτοις εκδίδονται πολλές νέες ποιητικές συλλογές, και ο κόσμος τις διαβάζουν με ενδιαφέρον. Εννοώ λοιπόν να είμαι  επιφυλακτική στην άποψη  ότι δεν διαβάζεται στις ημέρες μας η ποίηση. Πιστεύω πως και ωραία ποιήματα γράφονται και διαβάζονται στις ημέρες μας. Γιατί μόνον η ποίηση θρέφει το συναίσθημα. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνον σκέψη, είναι και συναίσθημα.  Και γνωρίζει πως μόνον μέσα από την ανάταση του συναισθήματός του επιτυγχάνεται η ατομική του κάθαρση, που τόσο ανάγκη την έχει.

Είναι τυχαίο που ΄΄συναντάμε΄΄ πολλούς ποιητές με δύσκολα παιδικά χρόνια;

Τα χρόνια που ζήσαμε ως παιδιά ήσαν δύσκολα ούτως ή άλλως, διότι η αυστηρότητα προς το παιδί, προκειμένου να γίνει σωστός άνθρωπος,  ήταν βασική παιδαγωγική αρχή τόσο στο σπίτι όσο και στο σχολείο. Η πεποίθηση ότι  «το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο» ήταν για πολλά χρόνια, κανόνας, νόμος. Αν κάποιοι ποιητές είχαν δύσκολα παιδικά χρόνια, αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, όπως οικονομικών, οικογενειακής νοοτροπίας, αντιλήψεων κλπ., αυτό κατά την γνώμη μου είναι τυχαίο και όχι απόλυτα ανάγκη για καλλιέργεια ταλέντου. Για παράδειγμα, ο Ανδρέας Κάλβος πιστεύω ότι είχε δύσκολα παιδικά χρόνια, όπως φαίνεται και από το σύντομο βιογραφικό του που παραθέτω στο βιβλίο μου. Αυτό όμως δεν τον έκανε ποιητή. Τον επηρέασε σίγουρα αρνητικά η απότομη απομάκρυνση από την μητρική αγκαλιά, καθώς και η βίαιη συμπεριφορά του πατέρα του. Αυτό φαίνεται στο πώς έζησε ως πολίτης, όπου και ο ίδιος πολλάκις εκφράστηκε με σκαιότητα. Ανάλογες συμπεριφορές επίσης μπορεί ο αναγνώστης να αντιληφθεί και μέσα στις ωδές του, όπου σε κάποια σημεία ο ποιητικός του λόγος γίνεται κοφτός,  αυστηρός και απόλυτος, σαν να μην επιδέχεται αντίρρηση στα λεγόμενά του. Όμως ποιητή τον έκανε το έμφυτο ταλέντο του και η προσπάθεια του να δώσει με τους στίχους του αυτό που κινούσε την ψυχή του στις δύσκολες ώρες του ελληνικού αγώνα. Και το έδωσε ποιητικά, γιατί έτσι, όπως πίστευε, θα τον καταλάβαιναν καλύτερα. Εν κατακλείδι, τα δύσκολα παιδικά χρόνια είναι δυνατόν να δώσουν στο περιεχόμενο της ποίησης μια χροιά πίκρας, ένα παράπονο, να γίνουν πηγή άντλησης ιδεών. Αλλά δεν πιστεύω ότι μπορούν να κάνουν τον άνθρωπο ποιητή. Για παράδειγμα, η Κατερίνα Γώγου στο ποίημά της: θα ‘ρθει καιρός,  που εμπεριέχεται στο βιβλίο μου, λέει στην Μαρία  κάποιους στίχους, που εμένα πραγματικά με συγκλονίζουν.

« Άκου, θα ‘ρθει καιρός

Που τα παιδιά θα διαλέγουν γονιούς,

Δεν θα βγαίνουν στην τύχη».

Μπορούμε, αν θέλουμε, να υποθέσουμε ότι ή Γώγου ίσως είχε λόγους να το λέει αυτό. Αλλά αν αντιμετώπισε σκληρότητα από τους γονείς της, αυτό δεν πιστεύω ότι την έκανε ποιήτρια.

Θα προσθέσω όμως ότι πράγματι πρέπει κάποτε τα παιδιά να επιλέγουν γονείς και δασκάλους. Γιατί αυτοί βάζουν τους πρώτους λίθους στο οικοδόμημα του ανθρώπου που λέγεται χαρακτήρας.

Ερωτήσεις και απαντήσεις με θέμα την ποίηση

Τα κείμενα που θα ακολουθήσουν είναι απαντήσεις σε συγκεκριμένες ερωτήσεις, που μου έθεσε ο δημοσιογράφος Γιώργος Ιγνατίου και δημοσίευσε στο enallactikos.gr την 1η Νοεμβρίου 2016

 

Ερ.  Τί προσφέρει η ποίηση στον άνθρωπο;

Απ. Η ποίηση στον άνθρωπο προσφέρει την κάθαρση, με την έννοια του Αριστοτέλη στον ορισμό της τραγικής ποίησης: «Δι ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Εννοώ ότι μέσα από την ποιητική μέθεξη η ψυχή του ανθρώπου απομακρύνεται  από τα γήινα, αφήνει πίσω της τα χοϊκά της  στοιχεία, τα δεσμά δηλαδή που την δένουν με την γη,  και  συνδέεται με το σύμπαν. Είναι δε σύμπαν ό,τι βλέπουμε, αλλά και ό,τι  δεν βλέπουμε. Ό,τι αντιλαμβανόμαστε με τις πέντε αισθήσεις μας, αλλά και σε ό,τι η ενόραση  μάς οδηγεί.  Με όχημα λοιπόν την ποιητική μαγεία ο άνθρωπος αφήνει την ψυχή του ελεύθερη να πετάξει και  να βρεθεί γρήγορα στους χώρους των αγγέλων. Αλλά δεν είναι μόνον αυτό. Μέσα από την ποιητική μέθεξη ο άνθρωπος έχει παρά πολλά ακόμη να κερδίσει. Ένα ποιητικό κείμενο, εκτός από μορφή, έχει και περιεχόμενο. Μιλάει, ανακοινώνει και τις περισσότερες φορές φωτίζει σκοτεινά σημεία του κοινωνικού γίγνεσθαι, είτε αυτά αφορούν στο παρελθόν ή στο παρόν. Και, γιατί όχι, και στο μέλλον. Γιατί δεν είναι λίγα τα ποιητικά κείμενα που αποδεικνύονται και προφητικά.

Μέσα από την ποίηση ακόμη ο άνθρωπος αντλεί δύναμη, την δύναμη του ίδιου του ποιητή, που προσπαθεί να μας μυήσει στην αλήθεια του κόσμου, όπως αυτός την αντιλαμβάνεται. Διότι, για να θυμηθούμε την εισαγωγή του βιβλίου μου,: «το πνεύμα του ποιητή γίνεται η δύναμη που, μέσα από μονοπάτια δικής της έκφρασης, τον οδηγεί σε αναζήτηση των κοινών νόμων και κανόνων που διέπουν τον αγώνα ενός λαού  για την έκφραση της πνευματικής και της πολιτιστικής του ταυτότητας».

Επίσης, μέσα από την ποίηση ο άνθρωπος κερδίζει τον λεξιλογικό θησαυρό της μητρικής του γλώσσα. Πλουτίζει το λεξιλόγιό του. Ένα πλήθος εικόνων  δίνει χρώμα στην καθημερινότητά του και μια σειρά ιδεών οξύνει τον νου και την αντιληπτικότητά του.

Ας προχωρήσουμε όμως στην επόμενη ερώτηση, διότι θα μπορούσα να μιλώ για τις ποιητικές δωρεές προς τον κάθε άνθρωπο χωρίς τελεία.