Κ. Π. Καβάφης, Τα άλογα του Αχιλλέως

Τον Πάτροκλο σαν είδαν σκοτωμένο,

που ήταν τόσο ανδρείος και δυνατός και νέος,

άρχισαν τ’ άλογα να κλαίνε του Αχιλλέως·
η φύσις των η αθάνατη αγανακτούσε
για του θανάτου αυτό το έργον που θωρούσε.
Τίναζαν τα κεφάλια των και τες μακρυές χαίτες κουνούσαν,
την γη χτυπούσαν με τα πόδια, και θρηνούσαν
τον Πάτροκλο που ενοιώθανε άψυχο -αφανισμένο-
μιά σάρκα τώρα ποταπή -το πνεύμα του χαμένο-
ανυπεράσπιστο -χωρίς πνοή-
εις το μεγάλο Τίποτε επιστραμμένο απ’ την ζωή.

Τα δάκρυα είδε ο Ζεύς των αθανάτων
αλόγων και λυπήθη. «Στου Πηλέως τον γάμο»
είπε «δεν έπρεπ’ έτσι άσκεπτα να κάμω·
καλύτερα να μην σας δίναμε άλογά μου
δυστυχισμένα! Τι γυρεύατ’ εκεί χάμου
στην άθλια ανθρωπότητα πού ναι το παίγνιον της μοίρας.
Σεις που ουδέ ο θάνατος φυλάγει, ουδέ το γήρας
πρόσκαιρες συμφορές σας τυραννούν. Στα βάσανά των
σας έμπλεξαν οι άνθρωποι». -Όμως τα δάκρυά των
για του θανάτου την παντοτινή
την συμφοράν εχύνανε τα δυο τα ζώα τα ευγενή.

Η προσέγγιση

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης εμπνεύστηκε το ποίημα από την ραψωδία Π της Ιλιάδας, που είναι αφιερωμένη στην αριστεία και τον θάνατο του Πατρόκλου. Το ποίημα εδημοσίευσε το 1897. Ας θυμηθούμε πρώτα σύντομα τα γεγονότα, προτού φτάσουμε στον θρήνο των αλόγων.

Έπειτα από την  σύγκρουση που είχαν ο   Αχιλλέας, βασιλιάς των Μυρμιδόνων,  με τον Αρχιστράτηγο Αγαμέμνονα, άνακτα των Μυκηνών, ο Αχιλλέας δεν κατέβαινε πια στην μάχη.   Ο ήρωας θεωρώντας,  όχι άδικα, ότι ο Αγαμέμνονας τον είχε απαξιώσει, είχε αμφισβητήσει την προσφορά του στον πόλεμο,   αρνιόταν πεισματικά να βοηθήσει τους Αχαιούς. Ο Έκτορας αντιλήφθηκε γρήγορα τον διχασμό που επικρατούσε στο ελληνικό στρατόπεδο και άφοβα έφτανε με τους στρατιώτες του μέχρι τα ελληνικά καράβια  και αφάνιζε τους Αργείτες.  Διότι, όπως συμβαίνει πάντα, όταν δύο μαλώνουν, ένας τρίτος ωφελείται.

Τότε τους απελπισμένους Έλληνες πολεμιστές αποφάσισε να βοηθήσει ο Πάτροκλος, ο θεράπων, ο πιστός φίλος και ηνίοχος του Αχιλλέα.

Ο Πάτροκλος ήταν γιος του Μενοίτιου, βασιλέα του Οπούντα της Λοκρίδος, και της Σθενἐλης. Άθελά του όμως, όταν ήταν μικρός,  σκότωσε στο παιχνίδι με τα όπλα τον φίλο του Κλυσώνυμο. Μετά από τον φόνο, ας ήταν και ακούσιος, έπρεπε να φύγει από την πατρίδα του και την γενιά του. Κατέφυγε λοιπόν στην Φθία, όπου ο Πηλέας τον δέχτηκε στα παλάτια του και τον μεγάλωσε μαζί με τον γιο του Αχιλλέα. Πάτροκλος και Αχιλλέας δέθηκαν  με στενή φιλία και ορκίστηκαν να είναι μαζί στις χαρές, μαζί και στις πίκρες και να εκδικηθεί ο ένας τον θάνατο του άλλου, αν προκύψει από φονικό χέρι.

Ο Πάτροκλος, όπως ήταν επόμενο, ακολούθησε τον Αχιλλέα και στην Τροία. Μοιράστηκε μαζί του δέκα χρόνια σκληρών μαχών έξω από τα τείχη του Ιλίου. Τώρα όμως δεν άντεχε  να βλέπει τους συμπολεμιστές του να συντρίβονται από τους Τρώες.  Πήρε την τολμηρή απόφαση  να βγει στην μάχη μόνος του, πρώτη φορά χωρίς τον Αχιλλέα. Ο βασιλιάς των Μυρμιδόνων συναίνεσε. Του έδωσε να φορέσει την απαστράπτουσα στολή του, του παραχώρησε τα αθάνατα άλογά του και με ηνίοχο τον Αυτομέδοντα τον έστειλε  στην μάχη. Για φυλαχτό προσευχήθηκε δυνατά από καρδιάς  προς τον Δωδωναίο Δία, τον Πελασγικό, να τον προστατεύσει και να τον γυρίσει στα καράβια ζωντανό. Ο Δίας άκουσε την προσευχή του Αχιλλέα. Αλλά  δεν απάντησε.

Ο Πάτροκλος όρμησε εναντίον των Τρώων αποφασισμένος να νικήσει ή να πεθάνει.  Πολέμησε γενναία και θαυμάστηκε από τους συμπολεμιστές του και των δύο στρατοπέδων. Όμως  Ζευς  και  Απόλλων είχαν λάβει άλλες αποφάσεις. Μετά από ένα ολοήμερο ρεσιτάλ ανδρείας, που δόξασε τον Πάτροκλο στους αιώνες, λίγο πριν την δύση του ήλιου τον απογύμνωσαν από τα όπλα του και τον παρέδωσαν εύκολη λεία στον Έκτορα, για το τελειωτικό χτύπημα. Τα άλογα του Αχιλλέα όμως, αν και μακριά από το πεδίο της σφαγής, αντιλήφθηκαν τον θάνατο του ηνιόχου τους.

Ας γνωρίσουμε την σκηνή, όπως μας την περιγράφει ο Όμηρος, (Ρ 426 -447,  μετάφραση Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος).

Του Αχιλλέα τ’ άλογα όντας μακριά απ την μάχη

θρηνούσαν, μόλις ένιωσαν ο Πάτροκλος να πέφτει

στην σκόνη από του Έκτορα του αντροφονιά το χέρι.

Ο Αυτομέδοντας, ο γιος ο δυνατός του Διώρη,

με το γοργό μαστίγι του τα έσπρωχνε να φύγουν

κι άλλοτε με γλυκόλογα κι άλλοτε με φοβέρες.

Μα ούτε στον Ελλήσποντο να παν αυτά ποθούσαν

στα πλοία ούτε στην μάχη πάλι με τους Αργείους.

αλλ’ όπως στέκει ασάλευτη μια στήλη σ’ έναν τάφο

ενός άντρα που πέθανε ή και γυναίκας κάποιας,

έτσι έμεναν ασάλευτα στ’ αμάξι τους ζεμένα

σκύβοντας τα κεφάλια τους. Τα δάκρυα τους στο χώμα

απ’τα βλέφαρά τους θερμά κυλούσαν απ’ το κλάμα.

Ποθούσαν τον ηνίοχο. Οι πλούσιές τους χαίτες

πλάι στον ζυγό  σκονίζονταν ξεφεύγοντας τη ζεύγλα.

Όταν τα είδε να θρηνούν, τα πόνεσε ο Δίας,

κούνησε το κεφάλι του και στην καρδιά του είπε:

Δύστυχα τί σας δώσαμε στον βασιλιά Πηλέα,

θνητό, ενώ αγέραστα και αθάνατα σεις είστε;

Τάχα πόνους για νά ‘χετε με δύστυχους ανθρώπους;

Πιο δύστυχο απ’τον άνθρωπο πλάσμα δεν είναι άλλο

απ’ όλα όσα σέρνονται στην γη και αναπνέουν.

Αλλά ας γνωρίσουμε και τα άλογα του Αχιλλέα. Ξάνθος ονομαζόταν  το ένα, στο οποίο η Ήρα είχε δώσει ανθρώπινη φωνή και είχε το χρώμα που λέει το όνομά του. Ο Ξάνθος είχε προείπει στον Αχιλλέα για τον θάνατό του. Βαλίος ονομαζόταν το άλλο άλογο του Αχιλλέα. Και, όπως φανερώνει  το όνομά του, ήταν παρδαλός, είχε στίγματα. Η παράδοση διασώζει ακόμη ότι τον γέννησαν ο Ζέφυρος και η Ποδάργη.

Ο Καβάφης παρουσιάζει την αντίδραση των αλόγων σε δύο φάσεις. Πρώτα περιγράφει την αγανάκτησή τους  για τον άδικο θάνατο του ηνιόχου τους, γιατί άδικα πεθαίνει αυτός που τον πολεμούν δύο θεοί και δύο ικανότατοι πολεμιστές, ένας μάλιστα από τους οποίους είναι ο Έκτορας.  Αρχικά ταράσσονται, χτυπούν τα πόδια τους στην γη και κουνούν τις χαίτες τους με ορμή. Στην συνέχεια αρχινούν τον θρήνο για τον νεκρό Πάτροκλο, που κείτεται στο χώμα άψυχος, αφανισμένος, ανυπεράσπιστος, χωρίς πνοή, μια «σάρκα τώρα ποταπή». Τα άλογα του Αχιλλέα είναι αθάνατα, δεν γνωρίζουν από γηρατειά και θάνατο. Γι αυτό δεν φιλοσοφούν, όπως οι άνθρωποι, πάνω στην έννοια της ζωής και του θανάτου. Τα άλογα, όπως και ο Καβάφης, δεν πιστεύουν στην αθανασία της ψυχής. Για τον ποιητή   θάνατος σημαίνει  επιστροφή  στο «Μεγάλο Τίποτε».

Ο Δίας δεν αισθάνεται οίκτο για τον νεκρό Πάτροκλο. Λυπάται μόνον για τα ξεχωριστά άλογα, που μοιράζονται τα ανθρώπινα πάθη ζώντας μαζί τους. Κρίνει μεγάλη απερισκεψία την απόφασή τους των Ολυμπίων να τα δωρίσουν σε έναν θνητό. Τι κι αν ήταν  βασιλιάς, τι κι αν νυμφευόταν μια θεά. Ήταν ένας θνητός που έφερε μέσα του τον θάνατο από την γέννησή του. Ήταν ένα κομμάτι «της άθλιας ανθρωπότητας, που ‘ναι το παίγνιο της μοίρας». Όπως βεβαιώνει και ο μέγας Όμηρος, στ. 446-447.

«Οὐ μὲν γὰρ τί ποὺ ἐστὶν ὀϊζυρότερον ἀνδρός

πάντων ὅσσα τε γαίαν ἔπι πνείει καί ἕρπει».

Απόδοση (Θ.  Γ. Μαυρόπουλος)

«…ποιο δύστυχο απ’τον άνθρωπο πλάσμα δε είναι άλλο,

απ’ όλα όσα σέρνονται στην γη και αναπνέουν».

Με τους στίχους αυτούς ο μέγας Όμηρος ορίζει  τελεσίδικα την ανθρώπινη μοίρα ως εξάρτημα της φύσεως. Καβάφης και Όμηρος θυμίζουν σε εμάς τους θνητούς την μεγάλη διαχρονική μας πραγματικότητα. Πως η τραγικότητά μας οφείλεται στο ότι συνειδητά γνωρίζουμε πως η ζωή δεν μας δίνει δεύτερη ευκαιρία και πως ο θάνατος μας παραφυλάει.

 

 

 

 

 

Advertisements

2 Σχόλια

  1. Ένα υπέροχο άρθρο από μία αγαπημένη φίλη και συνάδελφο, φιλόλογο της παλιάς καλής εποχής, όταν ο φιλόλογος αγαπούσε το αντικείμενο διδασκαλίας του και δεν κατέφευγε στα greeklish, για να κρύψει τυχόν αδυναμίες του. Χρύσα μου , παρακολουθώ όλες τις αναρτήσεις σου στο blog σου και έχω να πω ότι η μια είναι καλύτερη από την άλλη. Χαίρομαι γιατί ήσουν, είσαι και θα είσαι μια καλή φίλη και η φιλία σου καθώς και η επικοινωνία μαζί σου μου θυμίζουν τη νιότη μας, τα όμορφα φοιτητικά χρόνια που είναι πια μια μακρινή αλλά ευχάριστη ανάμνηση.Να είσαι πάντα καλά να γράφεις.

    Απάντηση

  2. Σε ευχαριστώ αγαπημένε μου φίλε και συνάδελφε Τιμάκη για τα καλά σου λόγια και για το θάρρος που μου δίνεις σαν καλός παιδαγωγός να συνεχίσω.

    Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s