Η ομηρική κοινωνία

Η ομηρική κοινωνία παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον για δύο ουσιαστικούς λόγους. Πρώτο, διότι τη γνωρίζουμε από την ποίηση του Ομήρου. Από τα έπη συλλέγουμε τις πληροφορίες που χρειαζόμαστε για να αναπλάσουμε την περίοδο που ακολούθησε μετά τις μετακινήσεις των πληθυσμών και την αναστάτωση, που διέλυσε στα μέρη του το μυκηναϊκό πολιτισμό. Για μας όμως δεν είναι σωστή η αντίληψη ότι οι χρόνοι που ακολούθησαν τους μυκηναϊκούς είναι μεσαίωνας ή χρόνοι σκοτεινοί κλπ  Για μας οι χρόνοι που ακολούθησαν την καταστροφή των ανακτορικών πόλεων, είναι χρόνοι περισυλλογής και προετοιμασίας για το μεγάλο θαύμα της κλασικής αρχαιότητας.  Δεύτερο, διότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια μας οδηγούν σταθερά στους ιστορικούς χρόνους, που ακολούθησαν μετά τους γεωμετρικούς.

Μέσα από τα έπη, ιδίως την Ιλιάδα, γνωρίζουμε μια κοινωνία στην οποία ανθίζει η τεχνολογία. Τελειοποιημένα σιδερένια εργαλεία, το φυσερό, ο χερόμυλος, ο κεραμικός τροχός, η παρασκευή λαδιού και κρασιού, η ανεπτυγμένη κατεργασία των μετάλλων, που μετατρέπεται σε καλλιτεχνική χειροτεχνία, το κάρο και το άρμα, η κατασκευή πλοίων με δοκάρια και σανίδια, οι πρώτες αρχές της αρχιτεκτονικής ως τέχνης, οι περιτειχισμένες πόλεις με πύργους και επάλξεις, αυτά τα ίδια τα ομηρικά ποιήματα είναι οι εκπρόσωποι του πολιτισμού της ομηρικής εποχής. Σ’ αυτά μπορούμε νομίζω να προσθέσουμε τις δούλες – ρομπότ του Ηφαίστου και τα τηλεκατευθυνόμενα καράβια των Φαιάκων. Όλα αυτά τα δημιουργήματα της τέχνης, τα μετάλλινα σκεύη, τα είδη πολυτελείας, οι αγέλες των ζώων, καθώς και οι δούλοι είναι ξεχωριστή ιδιοκτησία του αρχηγού της οικογένειας.

Ο πολλαπλασιασμός των κοπαδιών, η επέκταση της καλλιέργειας της γης και η ανάπτυξη της χειροτεχνίας ευνόησαν την αύξηση του πληθυσμού. Παράλληλα όμως ευνόησαν και τη διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς υπέρ των πρώτων, με συνέπεια την ενδυνάμωση του αριστοκρατικού στοιχείου μέσα στην παλιά πρωτόγονη δημοκρατία. Ο πόλεμος έγινε σημείο αναφοράς και τρόπος κοινωνικοπολιτικής καταξίωσης με σκοπό την αρπαγή εύφορης γης και για λάφυρα. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα η μετατροπή των αιχμαλώτων πολέμου σε δούλους ήταν ήδη θεσμός αναγνωρισμένος.

Εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι οι νέες οικονομικές δομές που κυριάρχησαν, μετά τις μετακινήσεις των πληθυσμών στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου, καθώς και η αύξηση του πληθυσμού οδήγησαν σε βαθιές αλλαγές την κοινωνία και της προσέδωσαν ένα χαρακτήρα βαθια αριστοκρατικό. Στην αριστοκρατική αυτή κοινωνία οι βασιλιάδες και οι άρχοντες κατέχουν την κορυφή. Στο αμέσως επόμενο επίπεδο ακολουθεί μια ομάδα αξιωματούχων αυλικών  και στη βάση της πυραμίδας αυτής βρίσκεται ο λαός, δηλαδή οι μεσαίοι και μικροί γαιοκτήμονες, οι τεχνίτες δημιουργοί και οι θήτες. Κάτω από τη γραμμή του λαού βρίσκονται οι δούλοι. Τώρα, αν σκύψουμε με προσοχή στο περιθώριο αυτών των χαμηλών στρωμάτων θα διακρίνουμε και τις χαρακτηριστικές φιγούρες των ζητιάνων, ως επιβεβαίωση της βαθιάς διαφοροποίησης του ομηρικού κόσμου.

Στο ελληνικό καθεστώς των ηρωικών χρόνων παρατηρούμε ότι επιβιώνει η παλιά οργάνωση των γενών.  Ταυτόχρονα όμως είναι διακριτά και όλα εκείνα τα στοιχεία που υπέσκαψαν τον πρωτόγονο κοινοτισμό και οδήγησαν στην πόλη-κράτος με την έντονη κοινωνικοοικονομική διαφοροποίηση. Έτσι, η σταδιακή επικράτηση της αρχής της αρρενογονίας με δικαίωμα κληροδότησης της περιουσίας στα παιδιά, ευνόησε τη συσσώρευση πλούτου στην οικογένεια και τη δυνάμωσε εις βάρος του γένους. Η διαφορά στον πλούτο επηρέασε τις υφιστάμενες κοινωνικές δομές με τη διαμόρφωση των πρώτων εμβρύων μιας κληρονομικής αριστοκρατίας και βασιλείας. Σημειώνουμε εδώ ότι στην εποχή, κατά την οποία βασική οργανωτική μονάδα της κοινότητας ήταν το γένος, η οικογένεια αποτελούσε μέρος αυτού. Η απόκτηση όμως ατομικής περιουσίας και η καλλιέργεια συναισθημάτων ιδιοκτησίας, ενδυνάμωσε την οικογένεια, δηλαδή το μέρος εις βάρος του όλου. Η ενίσχυση της οικογένειας, του οίκου δηλαδή, οδήγησε σταδιακά στην κοινωνική διαφοροποίηση, στη διάκριση των δύο φύλων και στη διάκριση των ανθρώπων μεταξύ τους. Πολύ αργότερα και μέσα από μια σταθερή πορεία εξέλιξης δημιουργήθηκε η πόλη κράτος, ως επιστέγασμα και δικαίωση της ανθρώπινης επιθυμίας για κυριαρχία και εξουσία.

Από το προσεκτικό διάβασμα των επών προκύπτει ότι στην εποχή του Ομήρου επικρατεί η πατριαρχία. Πυρήνας της κοινωνικής οργάνωσης είναι η οικογένεια. Δύο ή τρεις οικογένειες δημιουργούν το γένος. Στο καθεστώς του γένους η οικογένεια έχει πάψει πλέον να στηρίζεται σε δεσμούς αίματος, κατά συνέπεια δεν μπορούσε να είναι οργανωτική μονάδα, γιατί ο άντρας και η γυναίκα αναγκαστικά ανήκαν σε δυο διαφορετικά γένη. Σταθερά χαρακτηριστικά του ελληνικού γένους, όπως μας βοηθά να συμπεράνουμε το αντίστοιχο αθηναϊκό, ήταν: οι κοινές θρησκείες και η λατρεία μιας θεότητας προγονικής, ο κοινός τόπος ταφής, η αρχή της αρρενογονίας, η υποχρέωση της αλληλοβοήθειας ανάμεσα στα μέλη του γένους, η κατοχή και η νομή άρουρας και κτηνών συλλογικά με επικεφαλής έναν από ανάμεσά τους, το δικαίωμα της εκλογής και της αντικατάστασης των αρχηγών του γένους, το αμοιβαίο κληρονομικό δικαίωμα, η απαγόρευση του γάμου μέσα στο γένος εκτός από τις περιπτώσεις που η κόρη κληρονομεί και ως επίκληρος οφείλει να παντρευτεί συγγενή, για να μείνει η περιουσία «εντός των τειχών». Ήταν επίσης δικαίωμα του γένους να υιοθετεί νέα μέλη, να συμμετέχει στις γενικές γιορτές και τέλος να θάβει τους νεκρούς του σε κοινό νεκροταφείο. Τα χαρακτηριστικά αυτά δικαιολογούνται από την άποψη ότι στην περίοδο οργάνωσης των γενών κυριαρχούσε ένας πρωτόγονος κομμουνισμός ή κοινοτισμός.

Περισσότερα από τρία γένη αποτελούν μια φρατρία ή φατρία ή πατριά ή πάτρα, τα μέλη της οποίας ανάγονται σε κοινό γενάρχη. Τα άτομα της φρατρίας διέπονταν από αμοιβαία δικαιώματα και καθήκοντα, κυρίως σε θέματα θρησκείας και εκδίκησης σε περίπτωση φόνου ή αδικίας κάποιου μέλους.  Είχαν επίσης κοινά ιερά, κοινές εορτές και έναν αρχηγό, ο οποίος συγκαλούσε τις συνελεύσεις, έπαιρνε δεσμευτικές αποφάσεις και ενίοτε είχε δικαστική και διοικητική εξουσία.

Τέλος, περισσότερες από δύο φατρίες μαζί αποτελούσαν φυλή. Οι συνεκτικοί δεσμοί της φυλής στηρίζονταν στην υποχρέωση κοινών ιεροτελεστιών, στις οποίες προΐστατο ο φυλοβασιλιάς, που εκλεγόταν από τους προκρίτους των γενών και των φρατριών, με δεσμευτικές αρμοδιότητες ιερέα και στρατηγού. Το οργανωτικό σχήμα φρατρία-φυλή ως στρατιωτική μονάδα το εντοπίζουμε στην Ιλιάδα, όπου ο Νέστορας συμβουλεύει τον Αγαμέμνονα:

Ιλ., Β΄ 362-363 «Κρῖν’ ἄνδρας κατὰ φῦλα, κατὰ φρήτρας, Ἀγάμεμνον,

ὠς φρήτρη φρήτρησιν ἀρήγῃ, φῦλα δὲ φύλοις».

Απόδοση

«Κατάταξε τους άντρες κατά φυλές και φρατρίες, Αγαμέμνων,

έτσι που η φρατρία να παραστέκει τη φρατρία και η φυλή τη φυλή».

Πολλές φυλές συναποτελούσαν ένα λαό, μια λαοφυλή, που κατοικούσε σε πόλεις οχυρωμένες με τείχη. Στον Όμηρο οι Αχαιοί, οι Αργείοι και οι Δαναοί αποτελούσαν στρατιωτικοθρησκευτικές ενώσεις από πολλά γένη και φυλές μαζί. Μέσα σε αυτή τη λαότητα τα γένη, οι φρατρίες και οι φυλές διατηρούσαν πλήρως την αυτοτέλειά τους. Όταν όμως  εμφανιζόταν ανάγκη πολεμικής δράσης, το φυλετικό κράτος με τα όργανά του αμέσως έμπαινε σε λειτουργία και μεταβαλλόταν σε μια ανελέητη πολεμική μηχανή.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s