Λαϊκή τέχνη και τέχνη Ναΐφ

Ο Αριστοτέλης έλεγε: «Άνθρωπος φύσει κοινωνικόν ον και συζήν πεφυκώς». Εφ’ όσον λοιπόν ο Άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικός και επιδιώκει τη συμβίωση και συνύπαρξη με τους άλλους ανθρώπους, είναι λογικό να θέλει οι άλλοι να γνωρίζουν ό,τι  κινεί την ψυχή του. Επιθυμεί να κάνει γνωστό ό,τι οραματίζεται, ό,τι σκέπτεται, ό,τι επιδιώκει. Θέλει να εξωτερικεύσει όλα όσα πλημμυρίζουν τον εσωτερικό του κόσμο. Σε αντάλλαγμα, ζητά από τους γύρω του να συμμετέχουν και να συμπάσχουν σ’ ό,τι αυτόν απασχολεί. Επιθυμεί τη «μέθεξη». Και τούτο το πετυχαίνει με την τέχνη. Η τέχνη λοιπόν είναι ανθρώπινο δημιούργημα και η ουσία της είναι έκφραση και ανακοίνωση.

Κάθε δημιουργική ανθρώπινη δραστηριότητα είναι τέχνη. Αρκεί αυτή να εκτελείται με δεξιοτεχνία και ταλέντο, καλλιτεχνικά και αισθητικά. Έτσι εκφρασμένη αυτή γίνεται συστατικό στοιχείο του πνευματικού εποικοδομήματος και παρουσιάζεται σαν ένας ξεχωριστός τρόπος αντίληψης της πραγματικότητας, η οποία ορίζεται από φυσικούς και πνευματικούς όρους. Απώτερος στόχος της είναι όχι να αντιγράψει τη ζωή, αλλά να αναπαράξει το βαθύτερο χαρακτήρα της. Μ’ αυτή τη μορφή αποτελεί συνεκτικό κρίκο της ανθρώπινης ψυχής και γίνεται μορφή κοινωνικής συνείδησης. Αποδεικνύεται απαραίτητη στην ανθρωπότητα, γιατί λειτουργεί ως μέσον ολόπλευρης κοινωνικής διαπαιδαγώγησης του ατόμου και παράλληλα δρα ως βασικός μοχλός υποκίνησης του ψυχοπνευματικού του κόσμου.

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες είναι πολλές και ποικίλες. Πολλά είναι και τα είδη της τέχνης. Ζωγραφική, μουσική, θέατρο, λογοτεχνία, αρχιτεκτονική, χορός και γενικά κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα γίνεται τέχνη, αρκεί να υπηρετεί το κάλλος, το ωραίο. Και τότε μόνον υπηρετεί την ομορφιά η ανθρώπινη έκφραση, όταν τα χέρια του ανθρώπου συνεργάζονται δημιουργικά με την επινοητική και φανταστική πλευρά του νου του. Ο Φόυερμπαχ χαρακτηριστικά επισημαίνει πως η επίγνωση του θνητού ότι η τέχνη είναι καθαρό δημιούργημα δικό του, αποτελεί και τη θεμελιακή διαφορά όσον αφορά στη στάση του απέναντι στο θείο.

Τα αρχαιότερα δείγματα τέχνης που έχουμε ανάγονται στην εποχή του λίθου. Τότε περίπου ο άνθρωπος πρωτοεκφράστηκε μέσα από μύθους, χορούς και τραγούδια. Ζωγράφισε ζώα ή σκηνές κυνηγίου σε τοιχώματα σπηλαίων. Στόλισε τα εργαλεία του, τα όπλα του, ακόμη και το σώμα του, επιδιώκοντας το ωραίο. Οι ενέργειές του αυτές ήταν ανυπολόγιστης αξίας. Γιατί συνέβαλαν στην ενίσχυση της συλλογικής ζωής του και στην πνευματική του ανάπτυξη. Τον βοήθησαν να επισημάνει την κοινωνική πλευρά του χαρακτήρα του και να κατανοήσει τη διαφορά του από τα ζώα. Με λίγα λόγια οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες του ανθρώπου συνέβαλαν σημαντικά στην ανθρωποποίησή του.

Αποδείξαμε ήδη ότι η τέχνη σ’ όλες της τις μορφές είναι γέννημα και θρέμμα της ανθρώπινης ψυχής. Τονίσαμε ακόμη ότι αυτή αποτελεί βασικό στοιχείο του πνευματικού εποικοδομήματος. Κατά συνέπειαν συνδέεται στενά με τον πολιτισμό κάθε λαού, από τον οποίο, μέσα από μια σχέση αμφίδρομη, αντλεί το περιεχόμενό της και παράλληλα τον εκφράζει.

Στο ξεκίνημά της η τέχνη δεν εμφανίζεται καθόλου σαν μια ανεξάρτητη και αυτόνομη έκφραση της ανθρώπινης διανόησης. Αντίθετα συνδέεται στενά με τον άνθρωπο και εξυπηρετεί πρακτικούς σκοπούς. Στις πρωτόγονες κοινωνίες η τέχνης είναι δεμένη με τις άμεσες ανάγκες της ζωής. Τη βρίσκουμε άλλοτε να υπηρετεί τις μαγικοθρησκευτικές του δοξασίες,  άλλοτε να γίνεται μέσον έκφρασης του έρωτά του, άλλοτε μέσον προετοιμασίας πολεμικής. Πέρασαν αρκετοί αιώνες για να φτάσει η τέχνη να λειτουργεί σαν αυτόνομη πνευματική έκφραση αισθητικών αξιών. Αυτό πραγματοποιήθηκε με την εξέλιξη του ανθρώπου και την κοινωνική του διαφοροποίηση.

Η τέχνη δεν είναι μόνο ταγμένη στη υπηρεσία του ωραίου. Παράλληλα αποβλέπει να συγκινήσει και να ψυχαγωγήσει. Έτσι διανθισμένο το ωραίο στην τέχνη μεταβάλλεται σε κανάλι μέσω του οποίου μεταβιβάζονται στον άνθρωπο και άλλες αξίες ηθικές και πνευματικές και αποκτά περιεχόμενο η ύπαρξή του. Ο άνθρωπος όμως εξελίσσεται. Η ζωή του γίνεται όλο και πιο σύνθετη. Πλαταίνουν οι ψυχοπνευματικοί του ορίζοντες και ο κόσμος του «πλουτίζεται» σε ανάγκες και προβληματισμό. Η τέχνη πάλι με τη σειρά της, εφ’ όσον είναι στην υπηρεσία του, έρχεται να εκφράσει και αυτή την πλευρά της υπόστασης του. Το περιεχόμενό της πλουτίζεται μέσα από τον ανθρώπινο προβληματισμό, προσλαμβάνει το χαρακτήρα της κοινωνικής κριτικής και γίνεται μέσον έκφρασης της ανάγκης και της αγωνίας του. Πλαταίνουν κατά συνέπεια οι ορίζοντές της και αγκαλιάζουν κάθε κοινωνική πτυχή της ανθρωπότητας.

Παράλληλα με την εξέλιξη και εντεχνοποίηση της τέχνης, υπάρχει και λειτουργεί μια άλλη τέχνη, βγαλμένη από τα σπλάχνα του απλού καθημερινού ανθρώπου. Αυτή είναι η λαϊκή τέχνη. Σήμερα όλοι είμαστε σε θέση να διακρίνουμε αμέσως το λαϊκό, το παραδοσιακό στοιχείο σ’ όλες τις μορφές της τέχνης: Τραγούδι, ποίηση, χορός, ζωγραφική, από το άλλο, το έντεχνο, το λόγιο, της κουλτούρας που λέμε. Όλοι γνωρίζουμε επίσης τι είναι λαϊκό. Λαϊκό είναι αυτό που αναφέρεται στο λαό. Που είναι δημιούργημά του, βγαίνει μέσα από τη ψυχή του, τον εκφράζει αλλά κυρίως είναι συλλογικό και απρόσωπο. Η λαϊκή δημιουργία ως φαινόμενο κοινωνικό, βρίσκεται σε στενή συνάρτηση με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες φανερώνεται. Ο λαός δηλαδή όντας προσκολλημένος στις παραδόσεις του και αγνοώντας τις καλλιτεχνικές επαναστάσεις, αναζητήσεις και προβληματισμούς, δημιούργησε τέχνη μέσα στις κλειστές κοινότητές του ωθούμενος από μια κοινωνική ανάγκη, χωρίς να παραβλέπει και την πρακτική πλευρά της ζωής του. Και μη νομιστεί ότι ο λαϊκός δημιουργός είναι άτεχνος. Κάθε άλλο μάλιστα. Είναι φορέας καλλιτεχνικών βιωμάτων υπερατομικού χαρακτήρα. Γιατί αυτά τα βιώματα ενσωματώνονται στη συνείδησή του από γενιά σε γενιά. Έτσι το λαϊκό καλλιτέχνημα γίνεται κομμάτι από την ψυχή του, γιατί εκφράζει συνθετικά το χαρακτήρα του, το είναι του, με πιστότητα, και βαθύτητα.

Λέμε βέβαια ότι ο δημιουργός της λαϊκής τέχνης είναι ο λαός, ενώ  όλοι γνωρίζουμε ότι ο δημιουργός είναι  ένα συγκεκριμένο πρόσωπο με ταλέντο ξεχωριστό και ευαισθησία που εκφράζει τις αντιλήψεις του λαού,  σε μια ορισμένη ιστορική στιγμή. Εκφράζει δηλαδή τη συλλογική συνείδηση, επειδή ο δημιουργός βρίσκεται στο ίδιο διανοητικό επίπεδο με τους άλλους και επειδή δημιουργεί σύμφωνα με τα πρότυπα της κοινής και κοινοτικής παράδοσης. Γι αυτό τα δημιουργήματά του υιοθετούνται αμέσως από το σύνολο και γίνονται «λαϊκά» αποκτήματα. Το λαϊκό αυτό δημιούργημα, το καταξιωμένο, παραδεκτό και γι’ αυτό κατανοητό από την ομαδική λαϊκή συνείδηση, είχε περιφρονηθεί για αρκετά χρόνια. Το γιατί συνέβη αυτό θα έπαιρνε πολύ χρόνο να το αναλύσουμε. Οπωσδήποτε όμως η βιομηχανική επανάσταση και η επικράτηση της αστικής τάξης καλλιέργησε μιαν αντίληψη ότι ο αστός έπρεπε να ντρέπεται για τη λαϊκή καταγωγή του. Πέρασε καιρός πολύς μέχρι να αντιληφθεί και να κατανοήσει η ανθρώπινη πραγματικότητα την αξία της λαϊκής παράδοσης και να αρχίσει να τη μελετά από την αρχή. Αυτό στον τόπο μας τουλάχιστον έγινε μόλις τον 20ο αιώνα, με την ανάπτυξη της λαογραφίας. Όλη αυτή η κίνηση, που έμεινε γνωστή με την ονομασία «στροφή στις ρίζες μας», έρχεται σαν αντίδραση στο έντεχνο, στο λόγιο, από το οποίο φαίνεται είχαμε όλοι «μπουχτίσει».

Εμείς από πλήθος αυτό της λαϊκής δημιουργίας θα σταθούμε πρώτα στη λαϊκή ζωγραφική. Μέσα σ’ αυτό το χώρο θα συμπεριλάβουμε και τη λαϊκή αγιογραφία. Και στη συνέχεια θα αναφερθούμε στο ναΐφ.

Η λαϊκή ζωγραφική ανεξάρτητα από το αν φέρει το όνομα του δημιουργού της ή όχι, εφ’ όσον εκφράζει τον λαό και τις ανάγκες του, γίνεται κτήμα του και αποκτά ευρύτητα. Υπήρξαν άνθρωποι που την τέχνη αυτή την χαρακτήρισαν «τέχνη της παρακμής», «γεμάτη από πολλήν αφέλειαν», φτιαγμένη από «μέτριους επαρχιακούς τεχνίτες». Κι αυτό γιατί δεν διδάχτηκαν ποτέ ότι ένα έργο τέχνης δεν αποτιμάται μόνο μέσα από τους κανόνες της αισθητικής αλλά και μέσα από την ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα. Η λαϊκή τέχνη δεν δεσμεύεται από καλλιτεχνικούς νόμους. Δεν αξιολογείται με γνώμονα την τεχνική επιδεξιότητα του κατασκευαστή, αλλά μέτρο αξιολόγησής της είναι η αφελής πίστη και εσωτερική έννοια, που μεταδίδεται σ’ αυτήν από τις αόρατες και ολοζώντανες συνάμα καταβολές, που ενώνουν την ψυχή του δημιουργού και του δέκτη. Γιατί πρωταγωνιστικό ρόλο δεν παίζει η αρτιότητα της κατασκευής, αλλά η ιδέα, που είναι ζωντανή και ενεργός. Ο λαϊκός τεχνίτης διαπνέεται από απλότητα και φυσικότητα ως προς τις ιδέες του και μ’ αυτά τα μέσα ανταποκρίνεται και στη σκέψη και το συναίσθημα των άλλων. Βρίσκεται στο ίδιο μήκος κύματος μαζί τους, όπως λέμε. Το ουσιώδες στην τέχνη αυτή δεν είναι η εξωτερική μορφή, αλλά το περιεχόμενο. Η ιδέα και το πνεύμα την εμπνέει και την καθορίζει.

Μια γνήσια λαϊκή τέχνη δε θα προκαλέσει ποτέ τα γέλια και την ειρωνεία, όπως κι αν είναι φτιαγμένη. «Όπου υπάρχει γνήσια απλότητα και απέριττη παράσταση, εκεί υπάρχει η εσωτερική αληθοσύνη» λέει ο μεγάλος λαογράφος μας Γ. Μέγας. Όμως δεν φτάνει η απλότητα για να κάνει κάποιος λαϊκή τέχνη. Δεν είναι κάθε απλό, απλοϊκό ανθρώπινο δημιούργημα, λαϊκή τέχνη. Πρέπει να υπάρχει η ανταπόκριση της ιδέας ανάμεσα σ’ αυτόν που ποιεί και σ’ αυτόν που αποδέχεται το ποίημα. Γιατί αυτό αποτελεί έκφραση της λαϊκής ψυχής και λειτουργία του λαϊκού βίου και είναι η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στη γνήσια και τη νόθα έκφραση της λαϊκής δημιουργίας «Ένας λαός χωρίς συνείδηση του εσωτερικού του είναι δεν δύναται να έχει ιδίαν λαϊκήν τέχνην, η οποία αποτελεί ένα κάτοπτρον του λαϊκού βίου» επισημαίνει πολύ εύστοχα ο Γ. Μέγας. Αν σκύψουμε π.χ. χωρίς προκατάληψη πάνω στα έργα της λαϊκής αγιογραφίας της περιόδου της Τουρκοκρατίας και μετέπειτα, θα ανιχνεύσουμε την ψυχή του λαϊκού και αγράμματου μάστορα, θα διακρίνουμε την πίστη του, την απλότητά του, την ειλικρίνειά του. Και θα διαπιστώσουμε ότι οι απλοϊκές αυτές άγιες ζωγραφιές, οι γεμάτες πάθος, κίνηση και εκφραστικότητα είναι ένα κράμα πρωτογονισμού και ρεαλισμού. Αλλά και κάτι πιο σημαντικό. Τη σημασία που είχε αυτή η τέχνη για το Γένος μας, τα σκοτεινά χρόνια της δουλοσύνης. «Αν προσέξουμε τις τοιχογραφίες της περιόδου αυτής, λέει ο Φώτης Κόντογλου, θα βεβαιώσουμε ότι είναι χοντροδουλεμένες με άσβεστη, από χέρια ροζιασμένα και νηστεμένα. Οι μπογιές είναι χοντροτριμμένες, μα γλυκύτατες. Το βάψιμο είναι καμωμένο με γρήγορες πινελιές, μα με πολλή νοστιμάδα. Οι γραμμές είναι τραβηγμένες με κατάνυξη, δίχως εκείνη τη στεγνότητα και την περίτεχνη επίδειξη που βάζουνε στα έργα τους οι κοσμικοί ζωγράφοι. Απλότητα και αθωότητα βασιλεύει απάνω σ’ αυτούς τους τοίχους και το πνεύμα της αλήθειας βγαίνει ήσυχο σα θυμίαμα από τα ιστορημένα, συλλογισμένα και παραπονεμένα άγια πρόσωπα. Και τα πρόσωπα αυτά, καθώς και τόσες άλλες αγιογραφικές συνθέσεις, συχνά, πολύ συχνά, εκφράζουνε την τραγική πραγματικότητα της εποχής. Κι αυτό είναι το σημαντικό».

Μ’ αυτό το πνεύμα η αγιογραφική ζωγραφική έπαιξε ρόλο κοινωνικο-θρησκευτικό ανάμεσα στο λαό. Ήταν η τέχνη του λαού για το λαό. Μακριά λοιπόν από τις ποικίλες καλλιτεχνικές εξελίξεις, τις διάφορες σχολές ζωγραφικής, τις τεχνοτροπίες, οι λαϊκοί μας ζωγράφοι, έτσι ιδωμένοι τράβηξαν το ενδιαφέρον των μελετητών, οι οποίοι προσπάθησαν να τους χαρακτηρίσουν. Έχουν δημιουργηθεί διάφοροι όροι. Οι πιο συνήθεις είναι ναΐφ και πριμιτίφ. Με τους όρους ναΐφ και πριμιτίφ νοούνται σήμερα οι ασπούδαχτοι και αυτοδίδαχτοι ζωγράφοι του λαού μας. Αυτοί, επειδή δεν σπούδασαν ποτέ ζωγραφική, ζωγραφίζουν κυρίως οδηγούμενοι από το ένστικτό τους. Η πλούσια ζωγραφική τους φαντασία έμεινε ανόθευτη και αδιατάραχτη από τις διάφορες καλλιτεχνικές αναζητήσεις και προβληματισμούς.

Στον τόπο μας επικράτησε ο όρος «λαϊκός» και «λαϊκή», γι’ αυτό το είδος της ζωγραφικής. Για να είμαστε όμως συνεπείς με τα πράγματα, ο όρος λαϊκός είναι πολύ ευρύτερος από τον όρο ναΐφ. Οι λαϊκοί ζωγράφοι μπορεί να είναι ναΐφ, αποτελούν όμως στο σύνολό τους μια ξεχωριστή κατηγορία, γιατί «βγαίνουν από τις ρίζες ενός ολόκληρου λαού», τον οποίο και αντιπροσωπεύουν. Ενώ η τέχνη ναΐφ είναι βασικά ένας «προσωπικός άμεσος και απλός διάλογος με τον κόσμο σε παιδικό ύφος». Οι ναΐφ ζωγράφοι, προέρχονται κυρίως από τις λαϊκές αστικές τάξεις. Και σε πρώτη φάση καθόλου δεν φιλοδοξούν να επικοινωνήσουν με το λαό μέσα από την τέχνη τους. Κάτι δηλαδή που χαρακτηρίζει το λαϊκό καλλιτέχνη. Οι ναΐφ ζωγράφοι ζωγραφίζουν κυρίως για να ζωγραφίσουν. Σε δεύτερη φάση όμως το έργο τους μεταφέρει ένα προβληματισμό, που δεν είναι μπορετό να αφήσει αδιάφορο τον θεατή. Έτσι η κάποια «αφέλεια», που αναβλύζει μέσα από τα έργα τους δεν μειώνει σε τίποτε την αξία τους και η εκφραστική τους αμεσότητα σε συνάρτηση με μια πηγαία διάθεση αυθορμητισμού τα μεταβάλλει σε κοσμήματα μεγάλης αξίας. Υπάρχουν ναΐφ εκπληκτικής δύναμης και ευαισθησίας, που θα τους ζήλευαν πολλοί ακαδημαϊκοί. Οι διαβαθμίσεις εξ άλλου της τέχνης τους από το επικό προς το λυρικό και το δραματικό είναι άπειρες. Υπάρχουν επομένως κριτήρια αξιολόγησης της ναΐφ ζωγραφικής, αντίθετα προς τις εκτιμήσεις της επιπόλαιης και επιφανειακής έρευνας προς την τέχνη αυτή. Και τα κριτήρια αυτά τα προσφέρει ο δυναμισμός και η ευαισθησία της δημιουργίας αυτής. Πηγάζουν δηλαδή μέσα από την ίδια την τέχνη  ναΐφ.

Σ’ αυτό το σημείο θα ανοίξω μια παρένθεση, για να ερμηνεύσω και γλωσσικά τη λέξη ναΐφ. Αυτή είναι γαλλική και προέρχεται από τη λατινική NATIVUS που θα πει φυσικός, αυθόρμητος. Όπως και ο γαλλικός όρος πριμιτίφ προέρχεται από τον λατινικό PRIMUS = ο πρώτος. Εδώ όμως χρησιμοποιείται μεταφορικά ο όρος. Ερμηνεύεται σαν μια πρώτη ματιά, πρώτη έκφραση (πριμιτίφ = πρωτόγονος).

Οι ναΐφ ζωγράφοι είναι αυτοδίδαχτοι όπως είπαμε. Δημιουργούν επομένως ανεπηρέαστοι από δεσμεύσεις, προκαταλήψεις και εφησυχασμούς. Βρίσκονται μακριά από σχολές, μανιφέστα και ξενόφερτες θεματολογίες και επιδράσεις, πέρα από «εναγώνιους», πειραματισμούς, «σοφίες» και «γνώσεις» ή νοσηρότητες, που είναι πολύ της μόδας στην εποχή μας. Και μ’ αυτό το πνεύμα θα εξακολουθήσουν να μας δίνουν, με τη δική του ο καθένας ματιά και ιδιοσυγκρασία τις εντυπώσεις τους από τη ζωή. Με την ίδια αθωότητα και αφέλεια, αλλά με ελεύθερη ψυχή, απαλλαγμένη από φανατισμούς που καταποντίζουν την αισθητική αντίληψη περί τέχνης. Οι ναΐφ ζωγράφοι δεν εκφράζουν μια τέχνη αρχαρίων. Δεν είναι αρχάριοι καλλιτέχνες. Αντίθετα η τεχνική τους παρουσιάζει καταπληκτική ωριμότητα. Γιατί άρχισαν να ζωγραφίζουν, όταν ένιωσαν ώριμοι να το κάνουν, όταν μπόρεσαν να διηγηθούν τη ζωή, να μελετήσουν ξανά και να σκεφτούν τα γεγονότα, να αισθανθούν την πραγματικότητα. Και επειδή η ματιά τους έμεινε απλή, παιδική, μ’ αυτό το πρίσμα την κατέγραψαν.

Πράγματι οι πιο πολλοί ναΐφ ζωγράφοι άρχισαν να ζωγραφίζουν σε μεγάλη ηλικία και η ζωή τους συχνά υπήρξε δύσκολη. Όταν άρχισαν όμως να φέρνουν προς τα έξω ό,τι κινούσε την ψυχή τους, έπρεπε μόνοι τους να μάθουν την τεχνική των χρωμάτων. Να πειραματιστούν με την παλέτα και τον μουσαμά. Κάτω δε από τον διαρκή προβληματισμό τους τα έργα τους δεν έπαψαν να είναι δημιουργικά πρότυπα. Ιδιαίτερα οι Έλληνες ναΐφ ζωγράφοι πιστεύουμε ότι ξεχωρίζουν από τους ναΐφ όλου του κόσμου. Γιατί, ας μη το λησμονούμε, έχουν πίσω τους μια μακρόχρονη, πλούσια πολιτιστική παράδοση, απ’ όπου μπορούν να αναβαπτίζονται. Μιλάμε για μια λαϊκή και αριστοκρατική συνάμα κουλτούρα, που αρχίζει από την αρχαιότητα, περνάει μέσα από το Βυζάντιο και φτάνει ως εμάς, γιατί είμαστε εμείς οι ίδιοι άνθρωποι που κατοικούμε στον ίδιο τόπο και όμοια δημιουργούμε.

Πριν ολοκληρώσουμε όμως το άρθρο μας, θα ήταν μεγάλη παράλειψη να μην αναφέρουμε και την τέχνη των παλιών καραγκιοζοπαιχτών, που σχεδίαζαν μόνοι τους τις φιγούρες τους. Είναι κι αυτή μια τέχνη ναΐφ με έντονη λαϊκή απήχηση, μια και το θέατρο των σκιών απευθυνόταν στο πλατύ λαϊκό κοινό.

Βιβλιογραφία

1. Άλκη Κυριακίδου – Νέστορος, «η θεωρία της Ελληνικής Λαογραφίας».

2. Γ. Μέγας, «Συστηματική Λαογραφία».

3. Γιάννη Π. Γκίκα, «Λαϊκή και ναΐφ Ζωγραφική».

4. Ρόζα Ιμβριώτη, Ο άνθρωπος δημιουργός, π. Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 136, Απρίλιος 1966.

5. Ρόζα Ιμβριώτη, Η αισθητική αγωγή και το σχολείο, π. Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 127, Αύγουστος 1965.

Advertisements

3 Σχόλια

  1. Για όσους ασχολούνται με την Τέχνη, είναι ένα πολύ καλό άρθρο.

    Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s