ΑΛΚΜΑΝ, ἔστι τις σιῶν τίσις

ἔστι τις σιῶν τίσις·

ὁ δ᾽ ὄλβιος, ὅστις εὔφρων

ἁμέραν [δι]απλέκει

ἄκλαυτος· ἐγὼν δ᾽ ἀείδω

Ἀγιδῶς τὸ φῶς· ὁρῶ

F᾽ ὥτ᾽ ἄλιον, ὅνπερ ἇμιν

Ἀγιδὼ μαρτύρεται

φαίνην· ἐμὲ δ᾽ οὔτ᾽ ἐπαινῆν

οὔτε μωμήσθαι νιν ἁ κλεννὰ χοραγὸς

οὐδ᾽ ἁμῶς ἐῇ· δοκεῖ γὰρ ἤμεν αὔτα

ἐκπρεπὴς τὼς ὥπερ αἴτις

ἐν βοτοῖς στάσειεν ἵππον

παγὸν ἀεθλοφόρον καναχάποδα

τῶν ὑποπετριδίων ὀνείρων·

ἦ οὐχ ὁρῇς; ὁ μὲν κέλης

Ἐνετικός· ἁ δὲ χαίτα

τᾶς ἐμᾶς ἀνεψιᾶς

Ἁγησιχόρας ἐπανθεῖ

χρυσὸς [ὡ]ς ἀκήρατος·

τό τ᾽ ἀργύριον πρόσωπον,

διαφάδαν τί τοι λέγω;

Ἁγησιχόρα μὲν αὕτα·

ἁ δὲ δευτέρα πεδ᾽ Ἀγιδὼ τὸ Fεῖδος

ἵππος Ἰβηνῷ Κολαξαῖος δραμήται·

ταὶ Πεληάδες γὰρ ἇμιν

ὀρθρίαι φᾶρος φεροίσαις

νύκτα δι᾽ ἀμβροσίαν ἅτε σήριον

ἄστρον ἀυηρομέναι μάχονται·

Μετάφραση (Θ. Κ. Στεφανόπουλος)

Υπάρχει αυτό που λένε θεία δίκη.

Και ευτυχισμένος εκείνος που με άδολη καρδιά

έζησε την ημέρα του αδάκρυτος.

Μα εγώ τραγουδάω τη λάμψη της Αγιδώς·

τη βλέπω, ίδιος ο ήλιος,

που η Αγιδώ για μας τον βάζει μάρτυρα.

Εμένα όμως η ξακουσμένη κορυφαία

δεν με αφήνει με κανένα τρόπο

ούτε να την επαινώ ούτε να την ψέγω·

μοιάζει από μόνη να ξεχωρίζει έτσι

όπως θα ξεχώριζε, αν κάποιος πλάι σε γιδοπρόβατα

έβαζε στιβαρό άλογο αγώνων,

που ηχούν οι οπλές του όταν καλπάζει,

από αυτά που ονειρεύεσαι κάτω απ᾽ τους βράχους.

Κοίτα, δεν βλέπεις; Το άλογο ιππασίας είναι ενετικό.

Η χαίτη της Αγησιχόρας, της ξαδέρφης μου,

λάμπει όπως το καθαρό χρυσάφι.

Και το ασημένιο πρόσωπό της

-τι να σου λέω λόγια κι άλλα λόγια;

Ιδού η Αγησιχόρα.

Η δεύτερη στην ομορφιά μετά την Αγιδώ

άλογο κολαξαίο θα τρέξει πλάι σε ιβηνό.

Γιατί οι Πελειάδες, που υψώνονται χαράματα, μας πολεμάνε,

όταν εμείς μέσα στην αθάνατη νύχτα σηκώνουμε το άροτρο,

όπως υψώνεται ο Σείριος.

Προσέγγιση

Η Σπάρτη του 7ου π.Χ. αιώνα δεν μοιάζει σε τίποτα με το στρατιωτικό κράτος του 5ου π.Χ. αιώνα. Τον 7ο αι. η Σπάρτη ήταν ανοιχτή σε κάθε πνευματική δημιουργία και εκδήλωση. Στο έδαφός της έβρισκε τρόπο να αναδειχθεί και να εκφρασθεί κάθε δημιουργός. Τότε καλλιεργήθηκε και το χορικό μέλος, η χορική ποίηση. Εκφραστής κύριος του είδους ήταν ο Αλκμάν. Από την Ιωνία βρέθηκε στον πλούσιο πνευματικά  χώρο της Σπάρτης, δούλεψε πολύ πάνω στην χορική ποίηση, γιατί ο ίδιος ήταν ποιητής και μουσικός, και οδήγησε το είδος στην ακμή του. Ονομαστά επίσης ήσαν και τα Παρθένεια που συνέθεσε. Παρθένεια ήσαν χορικά άσματα, που τραγουδούσε και χόρευε χορός παρθένων σε δύο στίχους προς τιμήν  του Απόλλωνα ή της Αρτέμιδος ή κάποιας άλλης θεάς.

Στους στίχους που έχουμε μπροστά μας ο ποιητής, αφού πρώτα   επιβεβαιώσει την ύπαρξη κάποιας  θείας δίκης, όχι βέβαια με πολύ πάθος, αλλά γιατί το χορικό συνδέεται με κάποιον θεό, στην συνέχεια στρέφεται στα ανθρώπινα, για να σημειώσει  ότι ευτυχής άνθρωπος είναι όποιος την ημέρα του ευχάριστα και αδάκρυτα περνάει. Αμέσως μετά ο οπτικός του ορίζοντας επικεντρώνεται στις δύο κορυφαίες του χορού, για να υμνήσει την ομορφιά τους. Έτσι ο ποιητής μέσα σε λίγους στίχους  μας ταξίδεψε στο σύμπαν με μια σύντομη, ένας μόνον στίχος,  αναφορά στην θεία δίκη, κατέβηκε στα ανθρώπινα να βάλει σε δυόμιση στίχους τα όρια της ανθρώπινης ευτυχίας και στάθηκε στις δύο κορυφαίες παρθένες του χορού, για να υμνήσει την ομορφιά. Στην ομορφιά των δύο νεανίδων που σύρουν τον χορό, θα αφιερώσει τους περισσότερους στίχους του ποιήματός του.

Κορυφαίες του χορού είναι η Αγιδώ και η Αγησαγόρα, με την σειρά που αναφέρονται στο ποίημα. Εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι το όνομα και των δύο συνδέεται με το ρήμα άγω=οδηγώ, επειδή αυτές οι δύο οδηγούν το χορό. Για την Αγιδώ πρώτα. Γι αυτήν μας λέει ο ποιητής ότι τραγουδά, για να υμνήσει το φως που εκπέμπει.  Λάμπει η Αγιδώ σαν ήλιος και αυτόν επικαλείται η ίδια η κορυφαία ως μάρτυρα της ομορφιάς της.

Στην συνέχεια, στρέφεται στην Αγησαγόρα, την ξαδέλφη του. Ανιψιά την λέει στο πρωτότυπο και σε πολλά μέρη της Ελλάδας και στην Κύπρο ακόμη σήμερα  χρησιμοποιούν τον όρο ανιψιά, αντί για ξαδέλφη. 

Για την Αγησαγόρα θα είναι πολύ προσεκτικός, μας λέει, γιατί αυτή δεν του επιτρέπει  ούτε να την επαινεί ούτε να την ψέγει για την ομορφιά της. Ο ποιητής όμως θα αναφερθεί στην καλλονή της με τον δικό του τρόπο. Άλλωστε, όπως ισχυρίζεται, δεν χρειάζονται λόγια να περιγράψει κανείς την χάρη της. Για όποιον την βλέπει διαπιστώνει πως από μόνη της ξεχωρίζει από τις άλλες κόρες, όπως ξεχωρίζει στιβαρό άλογο ιππασίας πλάι σε γιδοπρόβατα. Ενετικό άλογο κούρσας, όπως το ονειρεύονται οι άνθρωποι κάτω από τους βράχους να καλπάζει. Τα πλούσια μαλλιά της Αγησαγόρας λάμπουν σαν λιωμένο χρυσάφι και στεφανώνουν όμορφο πρόσωπο που λάμπει στο φως σαν ασήμι.  Πολύ ωραία σύνθεση το χρυσό με το ασημί.  Μπροστά σε τέτοια ομορφιά, λέει ο Αλκμάν, τα λόγια είναι φτωχά. Μόνον όποιος την βλέπει με τα μάτια του επιβεβαιώνει την ομορφιά της.

Για την ομορφιά της Αγιδώς ο ποιητής διαθέτει στίχους τέσσερις. Για να υμνήσει όμως την καλλονή της εξαδέλφης του Αγησαγόρας αναπτύσσεται σε δεκαπέντε στίχους. Κάπως άνισα βέβαια μας τα παρουσιάζει, αλλά ως φαίνεται ο ποιητής τρέφει ιδιαίτερα συναισθήματα για το σόι του. Τέλος, ο στιχουργός θα κάνει αναφορά και στις δύο όμορφες παρθένες που σύρουν τον χορό, για να δηλώσει ότι έτσι όπως χορεύουν θυμίζουν άλογα ιππικών αγώνων. Συναγωνίζονται σε χάρη και ομορφιά, καθώς χορεύουν μπροστά. Θυμίζουν άλογο κολαξαίο που τρέχει πλάι σε άλογο ιβηνό.

Τόσο ο ενετικός ίππος, όσο και ο κολαξαίος και ο ιβηνός ήσαν άλογα κούρσας με μεγάλη φήμη για την ομορφιά, τις ικανότητες, την χάρη τους.

Στους τελευταίους δυόμιση στίχους η έρευνα δυσκολεύεται να μας πει τι εννοεί  ο ποιητής. Αναφέρεται βέβαια στις Πελειάδες, στον Σείριο και στο άροτρο. Αλλά ακόμη και αν πρόκειται για έννοιες μεταφορικές, πάλι δεν βγαίνει σαφές και ξεκάθαρο νόημα, ίσως γιατί λείπουν στίχοι.

Ποιητής

Ο Αλκμάν ήταν Έλληνας ποιητής, που έζησε κατά τα μέσα του 7ου αιώνα π.Χ. και διαμόρφωσε σε ιδιαίτερο λογοτεχνικό είδος τη χορική ποίηση στην Σπάρτη. Από την αρχαιότητα ακόμη καταγράφεται ως Έλλην ποιητής ιωνικής καταγωγής και ότι από της Σάρδεις της Λυδίας μετοίκησε στην Σπάρτη. Κατά το λεξικό της Σούδας όμως ήταν Λακεδαιμόνιος και άκμασε κατά την 27η Ολυμπιάδα (672- 668 π.Χ.). Στη Σπάρτη έμεινε μέχρι τα βαθιά του γεράματα. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι στην τοποθεσία Σέβρικον, ανατολικά της Σπάρτης υπήρχε μνημείο του Αλκμάνος.

Οι αλεξανδρινοί γραμματικοί χώρισαν τα έργα του σε έξι βιβλία, τα οποία περιείχαν ύμνους, παιάνες,  υπορχήματα, σκόλια και παρθένεια.  Το απόσπασμα που μόλις γνωρίσαμε συγκαταλέγεται στα παλαιότερα παπυρικά ευρήματα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και  αποτελεί το αρχαιότερο δείγμα ελληνικής χορικής ποίησης, που κατά σύμπτωση προέρχεται από τη Σπάρτη. Το 1855 ο Γάλλος αιγυπτιολόγος Mariette βρήκε σε τάφο κοντά στη δεύτερη πυραμίδα της Γκίζας έναν πάπυρο  με εκατό στίχους από παρθένειο του Αλκμάνος «εις Άρτεμιν ορθίαν». Το παρθένειον αρχικά αποτελούσαν δέκα ή δώδεκα στροφές, από τις οποίες σώθηκαν μόνον επτά. Στην αρχή ο χορός από ένδεκα παρθένες, με κορυφαία την Αγησιχόρα, έψελνε άσμα, το οποίο εξιστορούσε τα ηρωικά κατορθώματα του Ηρακλη κατά των Ιπποκωντιδών.  Από το κείμενο συνάγεται ότι η λυρική αυτή σύνθεση τραγουδιόταν από χορό δέκα κοριτσιών, που πιθανόν διαγωνιζόταν με κάποιον  άλλο χορό, στο πλαίσιο μιας θρησκευτικής τελετουργίας, που φαίνεται ότι άρχιζε νύχτα και κορυφωνόταν τα χαράματα. Η τελετουργία αυτή πιθανώς περιλάμβανε την προσφορά αρότρου ή πέπλου.

Στο κύριο μέρος του ποιήματος επαινεί και προβάλλει το κάλλος των νεανίδων Αγησιχόρας και Αγιδούς που μετέχουν στο χορό.  Η κατανόηση του κειμένου παρουσιάζει  δυσκολίες, με συνέπεια να εξακολουθούν να παραμένουν ασαφή αρκετά σημεία, που έχουν να κάνουν ακόμη και με  θέματα, όπως είναι η ταυτότητα της κορυφαίας και ο συγκεκριμένος ρόλος της Αγιδώς και της Αγησιχόρας ή η ταυτότητα της τιμώμενης θεότητας και ο ακριβής χαρακτήρας της τελετουργίας.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s