Σολωμικά διαμάντια ΙΙ.

Πιστή σε μιαν υπόσχεση,  θα αναφερθώ για δεύτερη φορά στον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό και το έργο του. Όχι βέβαια πως θα καλύψω το εύρος του τιτάνα ποιητή. Θα τον αγγίξω ίσως. Κάποιους προβληματισμούς όμως θα τους βάλω, είναι το μόνο που μπορώ να πετύχω.

Ο Διονύσιος Σολωμός μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον, στο οποίο μιλούσαν μόνο ιταλικά. Σπούδασε επίσης στην Ιταλία. Άρα η γλώσσα που ήξερε να χειρίζεται καλά ήταν η ιταλική. Τα ελληνικά τα γνώριζε μόνον από την Ελληνίδα μητέρα του, την οποία υποχρεώθηκε να αποχωριστεί ενωρίς, δέκα ετών, διότι η μητέρα του ήταν μια πληβεία υπηρέτρια, ενώ ο πατέρας του ήταν ευγενής, κόντε και ως γνωστόν τα αγόρια έπαιρναν την κοινωνική θέση του πατέρα σε γάμους κοινωνικά μεικτούς. ( Επί τη ευκαιρία, κάτι παρόμοιο συνέβαινε και στην εποχή του Ομήρου).  Όταν ο Κόντε Διονύσιος Σολωμός επέστρεψε στην Ελλάδα, χρειάστηκε να δώσει διπλό αγώνα. Από τη μια να κατακτήσει την ελληνική γλώσσα, για να εκφραστεί ποιητικά μέσα από αυτήν, (αυτή δεν ήταν μόνο δική του επιθυμία, ήταν και προτροπή του Σπυρίδωνα Τρικούπη), και από την άλλη έπρεπε να τιθασεύσει την ποιητική ορμή της ψυχής του, που σαν βαθύ και δυνατό ποτάμι σάρωνε τα πάντα. Και στα δύο μέτωπα, της γλώσσας και της ποίησης, ο νεαρός κόντε έδωσε σκληρές μάχες. Γνώρισε ήττες και νίκες. Τελικά μέτρησε ο αγώνας και μέσα από αυτόν κέρδισε την αθανασία και την αιωνιότητα. Ας πάρουμε πάλι μια γεύση από το ποιητικό του έργο.

ι. Ο Πόρφυρας (1847-49)

Το ποίημα είναι το τελευταίο έργο της ωριμότητας του ποιητή. Ξεκίνησε να το επεξεργάζεται από το  1847, (θυμίζουμε ότι ο ποιητής πέθανε το 1857). Πηγή έμπνευσης απετέλεσε πραγματικό γεγονός. Ένας καρχαρίας, ο Πόρφυρας,  κατασπάραξε έναν Άγγλο στρατιώτη που κολυμπούσε στο λιμάνι της Κέρκυρας. Το ποίημα αναφέρεται επίσης  στη σχέση φύση – ανθρώπος και στη διάσταση μεταξύ σώματος (ύλης) και πνεύματος.   Αυτό όμως δεν το εμποδίζει να θεωρείται από τους σχολιαστές  το πιο προβληματικό ως προς την ερμηνεία έργο, κυρίως λόγω της μορφής στην οποία έχει παραδοθεί. Από τον Πόρφυρα θα παραθέσω κάποια σύντομα, αλλά πολύτιμα μονόστιχα.

-Γελάς κι εσύ στα λούλουδα, χάσμα του βράχου μαύρο

(παραλλαγή στον ίδιο στίχο)

-Στ’ άνθη γελάς κι είσαι όμορφο, χάσμα του βράχου μαύρο.

Στον στίχο αυτόν κυριαρχεί μια ωραία εικόνα. Το χάσμα του βράχου φαίνεται σαν να χαμογελά στα λουλούδια.

-Νιος κόσμος με τριγύρισε χαράς και καλοσύνης

ή

-Παντού νιος κόσμος ομορφιάς, χαράς και καλοσύνης.

ή

– Νιος κόσμος δόξας και χαράς ανθίζει στην ψυχή μου.

Ο στίχος αναφέρεται στην επιθυμία να γεννηθεί ένας νέος άνθρωπος, που να είναι γεμάτος χαρά και κυρίως καλοσύνη, γιατί αυτό το είδος ανθρώπου   ομορφαίνει τη ζωή.

-Θεοτικό τριαντάφυλλο στην κόλαση πεσμένο.

Στον στίχο αυτόν έχουμε μια πολλή δυνατή αντίθεση.  Από το ζενίθ (θεοτικό-παράδεισος) στο ναδίρ (κόλαση).  Όταν η αποθέωση πέφτει χαμηλά, αγγίζει την κόλαση.

ιι. Ο Κρητικός (1833-34)

Ο Κρητικός είναι το πρώτο σημαντικό έργο της ωριμότητας του ποιητή.  Αισθητικά είναι το πιο ολοκληρωμένο του ποίημα. Είναι γραμμένο σε στίχο ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο και εμπνευσμένο από την κρητική λογοτεχνία.  Αφηγείται την ιστορία ενός Κρητικού που έφυγε από το νησί του με καράβι μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1826, το ναυάγιο του πλοίου που τον μετέφερε και την προσπάθειά του να σώσει την αγαπημένη του από την τρικυμία. Κεντρικό σημείο του ποιήματος είναι η εμφάνιση ενός οράματος, μιας γυναίκας Φεγγαροντυμένης. Την ιστορία αφηγείται χρόνια μετά ο ίδιος ο Κρητικός, ζήτουλας πλέον, ένα ναυάγιο και αυτός της ζωής,  με αναδρομές στο παρελθόν (τη ζωή στην Κρήτη και το ναυάγιο) και προβολές στο μέλλον (τη Δευτέρα Παρουσία και τη συνάντηση με την αγαπημένη του στον Παράδεισο). Το πρόβλημα κυρίως που απασχολεί τους φιλολόγους είναι η ερμηνεία της μορφής της «Φεγγαροντυμένης». Ας θυμηθούμε κάποιους λίγους στίχους από το λυρικό έπος, πραγματικά πολύτιμα πετράδια ποιητικής.

– Και σήκωνε τα χέρια της π’ αστράφτανε σαν κρίνοι

κι έδειχνε πάσαν ομορφιά και πάσαν καλοσύνη.

Τα λευκά χέρια πάντοτε εθεωρούντο σημάδι ομορφιάς. Εδώ όμως η ομορφιά συνταιριάζεται και με την καλοσύνη της ψυχής, (οι Αρχαίοι μας έλεγαν: οία η μορφή, τοιάδε και η ψυχή), και μάλιστα σε τέτοιο σημείο, που, καθώς φαίνεται και από τον επόμενο στίχο, μετατρέπει την κοιλάδα σε τόπον ιερό, την «αγιάζει», κατά τον δημιουργό.

– Μην είδετε την  Ομορφιά, που την κοιλάδα αγιάζει.

– Τρέμουν οι ανθοί στο μέτωπο πού ‘ναι σαν άστρο νέο.

Εδώ τα λουλούδια στο μέτωπο θυμίζουν άστρα, και μάλιστα νιογέννητα άστρα. Πόσο ωραία και μεγαλειώδης παρομοίωση.

ιιι. Ελεύθεροι Πολιορκημένοι Β΄ (1834-1844)

‘Ένα τεράστιο επικολυρικό ποίημα, χωρίς όμοιό του, που να μπορεί να συγκριθεί.  Το έργο αναφέρεται στην δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου, και την ηρωική έξοδο των κατοίκων του, όταν πλέον ήταν σίγουρο ότι η πόλη θα έπεφτε στον Ιμπραήμ. Ο ποιητής ξεκίνησε την συγγραφή το 1833 και ως το 1844 επεξεργάστηκε κυρίως το Β΄ Σχεδίασμα  σε ομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο. Μετά το 1845 άρχισε να το επεξεργάζεται το Γ΄ σχεδίασμα σε άλλη μορφή, χωρίς ομοιοκαταληξία. Το ποίημα εστιάζει στην κατάσταση των Μεσολογγιτών κατά τις τελευταίες ημέρες της πολιορκίας.  Κεντρικό θέμα είναι η δύναμη της θέλησης και η πάλη με τους πειρασμούς της φύσης, (είναι μήνας Απρίλιος και όπως βεβαιώνει και ο ποιητής: «η φύση βρήκε την καλή και τη γλυκειά της ώρα»),  που γεννούν την επιθυμία για ζωή και μπορούν να αποπροσανατολίσουν τους αγωνιστές. Προσοχή στις εικόνες.

– Περβόλι ο δρόμος που πατείς κι ο ήλιος μαγεμένος.

Ο πίνακας της  φύσης.

-στην κόλαση νά ‘θελ’ εμβεί, κι έλιωσ’ η κόλασ’ ίσως.

– Ο γιος σου κρίνος με δροσιά φεγγαροστολισμένος.

Η εικόνα του νεαρού πολεμιστή.

– Ήσυχη για την γνώμη τους, αλλ’ όχι για την Μοίρα,

και μες στην τρίσβαθη ψυχή ο πόνος της ‘πλημμύρα.

Στους στίχους αυτούς η Ελλάδα προσωποποιημένη αναλογίζεται τον σκληρό αγώνα, αγώνα ζωής και θανάτου που δίνουν οι  Μεσολογγίτες και  θλίβεται. Δεν θλίβεται για την απόφασή τους να αντισταθούν στην πολιορκία του Ιμπραήμ μέχρις εσχάτων. Θεωρεί ότι η απόφασή τους ήταν σωστή. Αυτό έπρεπε να κάνουν. Και είναι ήσυχη ότι θα το πράξουν. Γνωρίζει όμως και την απόφαση της Μοίρας, να θυσιαστούν οι αγωνιστές, για να ηρωοποιηθούν. Και αυτό γεμίζει πίκρα την ψυχή της. Ο πόνος πλημμυρίζει την καρδιά της.

iv. Ο Λάμπρος (1824-1826)

Το διάστημα 1824-1826 άρχισε να επεξεργάζεται το ποίημα Λάμπρος, το οποίο δεν ολοκληρώθηκε. Ο Λάμπρος,  ένας ρομαντικός νέος, έκανε δεσμό με μια νεαρή κοπέλα, τη Μαρία, και απέκτησε μαζί της  τέσσερα παιδιά, τρία αγόρια και ένα κορίτσι,  χωρίς να την παντρευτεί. Τα παιδιά τους τα έβαλε σε ένα ορφανοτροφείο. Στον πόλεμο κατά του Αλή Πασά,  έκανε άλλον ερωτικό δεσμό με μια πολύ νέα κοπέλα, χωρίς να γνωρίζει ότι η αυτή ήταν η κόρη του, που είχε μεγαλώσει στο ορφανοτροφείο και δεν την είχε δει ποτέ. Όταν τελικά ανακάλυψε την αιμομιξία από κάποια σημάδια που είχε η κόρη, της αποκάλυψε την αλήθεια. Το  κορίτσι αυτοκτόνησε. Επιστρέφοντας στο σπίτι του ο Λάμπρος αναγκάστηκε να ομολογήσει στη Μαρία το έγκλημά του και κατέφυγε σε μια εκκλησία για να βρει γαλήνη. Εκεί όμως η Θεία Δίκη του έστειλε τα φαντάσματα των τριών αγοριών του που τον καταδίωξαν. Ο ήρωας, κυνηγημένος, γκρεμίστηκε τελικά από ένα βράχο. Αλλά και η Μαρία, που είχε ήδη τρελαθεί, έπεσε στη λίμνη ελπίζοντας ότι στον ουρανό θα έβρισκε επιτέλους τη γαλήνη.

Από το ποίημα θα παραθέσω οκτώ πολύ ωραίους στίχους, στους οποίους έντονα αντιπαρατίθεται η ζωή και ο θάνατος.

Καθαρότατον ήλιο επρομηνούσε

της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι,

σύγνεφο, καταχνιά δεν απερνούσε

τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη.

Και από κει κινημένο αργοφυσούσε

τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αέρι,

που λες και λέει μες στης καρδιάς τα φύλλα:

γλυκειά η ζωή και ο θάνατος μαυρίλα.

ΥΓ. Βέβαια το ποιητικό έργο του Σολωμού είναι τεράστιο και δεκτικό σε πολλές και ατελείωτες μελέτες και ερμηνείες, όπως αρμόζει άλλωστε σε δημιουργούς, που δεν ανήκουν σε σχολή, αλλά δημιουργούν σχολές, ανοίγουν νέους δρόμους ποιητικής έκφρασης και δημιουργία, για να τους περπατήσουν άλλοι.

Advertisements

2 Σχόλια

  1. Posted by Tίμος Γιαννακόπουλος on Ιανουαρίου 18, 2013 at 11:46 μμ

    Με λίγα λόγια μεστά κατάφερες να δώσεις την ουσία των σημαντικότερων έργων του μεγάλου μας Σολωμού, του ποιητή των ποιητών, όπως τον αποκαλούσα στην τάξη μπροστά στους μαθητές μου, όταν δίδασκα «Κρητικό»,»Ελεύθερους πολιορκημένους» κ.α..Αξιόλογη προσπάθεια, κάτι που με κάνει να αισθάνομαι υπερήφανος που σε έχω φίλη και περάσαμε μαζί τα όμορφα φοιτητικά χρόνια που για μένα είναι πάντα ζωντανά στο μυαλό μου.

    Απάντηση

    • Τίμο μου ευχαριστώ για το σχόλιο, το οποίο με εκφράζει πλήρως. Άλλωστε εμείς οι δάσκαλοι και μάλιστα της γενιάς μας είχαμε μάθει να ανακαλύπτουμε το ωραίο, δεν μας το σερβίριζε η τηλεόραση. Ανασύραμε την αλήθεια, μέσα από τις προσωπικές μας προσπάθειες, γι αυτό είχε και μεγάλη αξία. Αλήθεια, ακούς τώρα να γίνεται λόγος για τον Σολωμό; Όχι. Να σου πω το γιατί; Γιατί, και αν υπάρχουν κάποιοι που θα ήθελαν να μιλήσουν γι αυτόν, δεν τολμάνε, μη τυχόν και θεωρηθούν εθνικιστές και φασίστες. Όλα τα χρόνια το θέμα Ελλάδα, ελληνικός πολιτισμός, ελληνική παράδοση, ιστορία και κουλτούρα το διαχειριζόταν η συντηρητική λεγόμενη παράταξη κατά το δοκούν και για συγκεκριμένους λόγους. Οι προοδευτικοί δεν τολμούσαν για τον φόβο των Ιουδαίων που λέμε. Γι αυτό όλα αυτά τα είχαν αποκηρύξει, για να φαίνονται καλά παιδιά της προόδου. Αυτά είναι τα χάλια μας.
      Αλήθεια, άμα βρεις καιρό και διάθεση, κοίταξε και το πρώτο μέρος, Σολωμικά διαμάντια Ι.

      Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s