Ο Ομηρικός βασιλιάς

Ο βασιλεύς. Με τον όρο αυτό στα ομηρικά έπη δηλώνεται ο ανώτατος αρχηγός της φυλής, που έχει αριστοκρατική καταγωγή και η γενιά του ανάγεται σε κάποιο θεό. Σημαίνει εκείνον που έχει αρχοντιά, πολεμική αρετή και υψηλό κοινωνικό κύρος. Ο θεσμός θεωρητικά είναι αιρετός, αλλά στην ουσία είναι κληρονομικός, με τυπική την αναγνώρισή του για το θρόνο από το συμβούλιο των μαχητών, τα μέλη της Βουλής. Ως αρχηγός ο φυλοβασιλιάς έπρεπε να διακρίνεται για τα σωματικά του προσόντα, την πολεμική του αρετή, την ορθή του κρίση και αποδεδειγμένα να έχει την εύνοια των θεών για το καλό του συνόλου. Σε αντάλλαγμα της θεϊκής εύνοιας η εξουσία του βασιλιά έπρεπε να επιβεβαιώνεται με την πολεμική υπεροχή, όπως ήδη επισημάναμε, τη συγκέντρωση και συνοίκηση των κατοίκων στο χώρο επικράτειάς του, τη διανομή της γης στους υπηκόους του και με το ενδιαφέρον του να κυριαρχεί ανάμεσα στο λαό του η δικαιοσύνη. Με αυτά τα εχέγγυα, η βασιλεία στον κόσμο που εξετάζουμε είναι ένας θεσμός, που παρέχεται από τους θεούς στους αρίστους και άριστοι είναι όσοι κατάγονται από επιφανή οικογένεια και έχουν καταξιωθεί κοινωνικά, δηλαδή με τις πράξεις τους υπέρ του λαού κατέκτησαν την εύνοια και αποδοχή του.

Όσον αφορά τώρα στις αρμοδιότητες του θεσμού είναι ενδεικτικά τα λόγια του Γ. Βλάχου. «Μπορούμε γενικά να πούμε ότι η ιδιότητα του βασιλιά, με την πλατιά σημασία του όρου, δε συνδέεται με κάποιο συγκεκριμένο δημόσιο λειτούργημα. Είναι όμως ενδεικτική μιας κοινωνικής υπεροχής και δηλώνει τον κοινωνικό χώρο μέσα από τον οποίο επιλέγονται ουσιαστικά και τυπικά αυτοί που κυβερνούν». Ο Θουκυδίδης επίσης ονομάζει την παλιά βασιλεία πατρική, διότι κατάγεται από τα γένη, και δηλώνει ότι είχε αυστηρά καθορισμένη, δηλ. περιορισμένη, εξουσία. Ορισμένοι από τους ομηρικούς βασιλείς, όπως συνέβαινε και στη μυκηναϊκή εποχή, κρατούσαν  το σκήπτρο της εξουσίας. Και λέμε ορισμένοι, γιατί όλοι οι βασιλιάδες δεν κρατούσαν το σκήπτρο αυτό. Όσοι το κρατούσαν όμως λέγονταν σκηπτούχοι βασιλιάδες, όπως ο Αγαμέμνονας.

Οι βασιλείς των ελληνικών φύλων σκηπτούχοι ή όχι δεν θεωρήθηκαν ποτέ φορείς θείας δυνάμεως, όπως έγινε σε άλλους λαούς. Ο ομηρικός βασιλιάς είχε το χάρισμα και την εξουσία δώρο από το Δία. Ο ίδιος όμως σε καμιά περίπτωση δεν θεωρήθηκε θεός ή υιός θεού  και το βασίλειό του ουδέποτε θεοκρατήθηκε. Οι επικοί άρχοντες διατήρησαν τη δύναμή τους, διέσωσαν κάποιες πανάρχαιες αντιλήψεις, σύμφωνα με τις οποίες η ευημερία της κοινότητας συνδέεται με την αρετή, τη δικαιοσύνη και τη θεοσέβεια του βασιλιά της, αλλά εξουσιοδοτήθηκαν και με το χάρισμα από τους θεούς να αποτρέπουν το κακό. Έτσι εξηγείται στον πρόλογο του Οιδίποδα Τυράννου η απαίτηση του ιερέα από τον ίδιο τον Οιδίποδα να μεριμνήσει για τη λύση του προβλήματος του λοιμού, που μάστιζε τη Θήβα. Στην ίδια φιλοσοφία επίσης ερμηνεύεται και η προθυμία του βασιλιά Οιδίποδα να επιληφθεί για τη λύση του προβλήματος, με στόχους σαφείς: να επιβεβαιώσει το αξίωμά του ανάμεσα στο λαό της Θήβας, για να ισχυροποιήσει έτι περαιτέρω την εξουσία του.

Αντίθετα λοιπόν με ό,τι συνέβη σε άλλα κράτη της Ανατολής, στην Ελλάδα η πολιτική εξουσία σταθερά παρέμεινε πιο πάνω και από το χάρισμα της θεϊκής ανδρείας. Στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας είναι βέβαια καρτερός, δηλαδή γενναίος, γιατί είναι γιος θεάς και ο πιο δυνατός από όλους τους άλλους βασιλείς. Αλλά ο Αγαμέμνονας είναι φέρτερος, δηλαδή ανώτερος, γιατί διοικεί και ορίζει πολλούς λαούς. Ο σοφός Νέστορας, βασιλιάς της Πύλου, που έζησε δυο γενιές πριν από τον Αχιλλέα, με την πείρα του συμβουλεύει από τη μια τον Αγαμέμνονα να μην πάρει με τη βία τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα, γιατί είναι δώρο των γιων των Αχαιών προς το βασιλιά των Μυρμιδόνων και η αυθαιρεσία του θα σήμαινε περιφρόνηση του βασιλιά προς τη λαϊκή βούληση. Δεν παραλείπει επίσης να βάλει στη θέση του τον Πηλείδη θυμίζοντά του με περισσή βεβαιότητα ότι και αν είναι ο ανδρείος (καρτερός) γιος μιας θεάς, ο Ατρείδης έχει περισσότερη δύναμη (φέρτερος), γιατί εξουσιάζει πιο πολλούς λαούς, των οποίων ο αριθμός και η βούληση ενδυναμώνουν το αξίωμά του.

«Εἰ δὲ σὺ καρτερὸς ἐσσι, θεὰ δέ σε γείνατο μήτηρ,

ἀλλ’ ὅ γε φέρτερός ἐστιν, ἐπεὶ πλεόνεσσιν ἀνάσσει».

Τα λόγια του Νέστορα είναι ξεκάθαρα. Η σωματική δύναμη οφείλει να υποτάσσεται στην πολιτική ισχύ. Ο πολιτικά ισχυρός συντηρεί την πολιτική και κοινωνική τάξη με τη δύναμη που του έχει παραχωρήσει ο πληθυσμός του λαού. Η λαότητα λοιπόν είναι αυτή από την οποία ο Αγαμέμνονας αντλεί τη δύναμή του και όχι από το σκήπτρο, που δώρισε ο Δίας στον Πέλοπα, γενάρχη του οίκου του. Αντίληψη πανάρχαια, που συντηρεί την ακμαιότητά της ακόμη και στους ομηρικούς χρόνους και προετοιμάζει την προοδευτική πορεία του ελληνισμού σε ένα νέο εξουσιαστικό σχήμα, που την εποχή αυτή κάνει τα πρώτα του βήματα. Εννοούμε βέβαια την πόλη κράτος.

Ας θυμηθούμε έναν ακόμη Έλληνα βασιλιά, τον Θησέα. Ο ήρωας, όταν διαδέχτηκε τον πατέρα του στο θρόνο της Αθήνας, προχώρησε στη συνοίκηση όλων των κατοίκων της Αττικής κάτω από ένα διοικητικό κέντρο, καταργώντας τα «πρυτανεία» των μικρών πολιτειών και τους τοπικούς άρχοντες. Έτσι έπαυσαν οι μεταξύ τους εμφύλιες διαμάχες και δόθηκε χώρος και χρόνος για την ανάπτυξη του «Κλεινού Άστεως». Στη μνήμη του γεγονότος οι Αθηναίοι γιόρταζαν τα «Συνοίκια». Άλλες αρετές του Θησέα, που τον καθιστούσαν άξιο βασιλιά της Αθήνας, ήταν η μέριμνα για την τήρηση της τάξης και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Χαρακτηριστικά ήταν και τα ονόματα των δύο γιων του. Ο ένας ονομάστηκε Ακάμας, για να θυμίζει ότι ο Θησέας ήταν ακούραστος στις ευεργεσίες και ανδραγαθίες. Ο άλλος ονομάστηκε Δημοφών, για να θυμίζει εκείνον που σώζει το λαό από τους κινδύνους.


Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s