Δούλοι και δουλεία στον Όμηρο

Εισαγωγή Σε παλαιότερη μελέτη μου είχα κάνει τη ρητορική ερώτηση: «Υπάρχει έργο τέχνης στον κόσμο που να ξεπερνάει σε ομορφιά την Ιλιάδα και την Οδύσσεια;». Και τη μαγεία των επών απέδιδα κατά πρώτο λόγο στην ποιητική ευφυΐα του Ομήρου και κατά δεύτερο λόγο στο γεγονός ότι στα ποιήματα αυτά ενυπάρχει συμπυκνωμένη η πείρα και η κοσμοαντίληψη των ηρώων τους, των Ελλήνων, ενός λαού με μακρόχρονη ιστορική πορεία από τη βαθιά αρχαιότητα. Στην ίδια μελέτη με βεβαιότητα υποστήριξα τότε και υποστηρίζω και τώρα ότι τα έργα αυτά αποτελούν για την ανθρωπότητα έναν πνευματικό θησαυρό, γιατί αντλούν από το παρελθόν, αντικατοπτρίζουν το παρόν και προσβλέπουν στο μέλλον. Γίνεται αμέσως αντιληπτό και γοητεύει τον αναγνώστη των ομηρικών επών ο θησαυρός που αντλείται μέσα από το δακτυλικό εξάμετρο, οι ολοζώντανες εικόνες, οι δυναμικές συγκρούσεις ηρωικών μορφών,  τα διαχρονικά πάθη και οι χαρακτήρες. Η ζωντάνια όμως και η αμεσότητα των ομηρικών επών γεννά ερωτηματικά. Ο κόσμος στο σύνολό του, που αναδύεται μέσα από τα ποιητικά σχήματα, μπορεί να αντικατοπτρίζει μια ιστορική πραγματικότητα; Ας μη ξεχνάμε ότι οι πληροφορίες μας για την Ελλάδα από το 12ο ως τον 8ο αιώνα είναι περιορισμένες και αντιφατικές. Η μοναδική πηγή αυτής της εποχής είναι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, ενώ τα ευρήματα των ανασκαφών ακόμη μελετώνται. Οι ήρωες των επών ήταν υπαρκτά πρόσωπα; Υπήρχε δουλεία κατά τους χρόνους που ο Όμηρος δημιουργούσε τα ποιήματά του ή η δουλοσύνη αποτελούσε στην ποίησή του ανάμνηση των μυκηναϊκών χρόνων; Εν ολίγοις, θα χρησιμοποιούσαμε άφοβα τα ομηρικά έπη ως ιστορικές πηγές ή αυτό κρίνεται επιστημονικά επικίνδυνο; Από την άλλη, η παράδοση ζει με τόση ζωντάνια και σαφήνεια στο μυαλό του ποιητή, οι γενεαλογίες και οι χρονολογίες προσδιορίζονται με τόση ακρίβεια, τα υλικά ανασκαφικά ευρήματα από τις πρόσφατες ανασκαφές ταιριάζουν τόσο πολύ με όσα αναφέρει ο Όμηρος στις περιγραφές του, ώστε συμφωνούμε με αυτούς που υποστηρίζουν ότι τα έπη εμπεριέχουν πολλά ιστορικά στοιχεία σχετικά με τους Αχαιούς των ηρωικών χρόνων. Καθίσταται λοιπόν βέβαιο ότι οι αοιδοί αποθησαύρισαν στην ποίησή τους τον κόσμο που ήθελαν να περιγράψουν και να τραγουδήσουν και διατήρησαν τα στοιχεία του με θρησκευτική ευλάβεια. Ο Θουκυδίδης άλλωστε δεν αμφέβαλε για την ιστορικότητα των ομηρικών επών και την τρωική πολεμική επιχείρηση τη θεωρούσε προσπάθεια των Ελλήνων να ενωθούν σε ένα κοινό επεκτατικό σκοπό. Κατά συνέπεια πιστεύουμε πως η ομηρική ποίηση κρύβει ιστορική δύναμη και η αξία της βασίζεται στο ότι μας δίνει τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε σε αδρές γραμμές την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, από το αρχαιότατο καθεστώς της κοινότητας των φυλών ως τη δημιουργία της δουλοκτητικής πόλης. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, γιατί αισθανόμαστε την ανάγκη να το επισημάνουμε γι άλλη μια φορά, με τις πλούσιες και ζωντανές περιγραφές, τις πολύχρωμες εικόνες και τις άφθονες λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής σηκώνουν την αυλαία του παρελθόντος και μας εισάγουν σε ένα ζωντανό κόσμο. Έτσι με μια διαφορετική οπτική στην μελέτη της ιστορικής πραγματικότητας της αρχαϊκής εποχής βεβαιώνεται ότι οι ομηρικοί χρόνοι λειτούργησαν σαν χοάνη, μέσα στην οποία συγχωνεύτηκαν τα στοιχεία, τα οποία πρωτοστάτησαν στη δημιουργία του κλασικού πολιτισμού. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε έζησε και έγραψε ο Όμηρος. Επικρατεί η άποψη ότι έζησε τον 8ο αιώνα π.Χ. Εμείς δεν θεωρούμε απαραίτητο να αναλωθούμε γράφοντας τη βιογραφία του. Κρίνουμε υπεραρκετά τα όσα ως τώρα έχουν γραφεί.  Θα σταθούμε όμως στην προσφορά του στον πολιτισμό. Ο ρόλος του ήταν να συγκεντρώσει τις παραδόσεις τις σχετικές με την τρωική εκστρατεία και να σχηματίσει  ένα υπέροχο σύνολο. Δεν ήταν ραψωδός με την απατηλή έννοια του συρράπτη παραδοσιακών στίχων με κάποιο μικρό ταλέντο, όπως ήθελαν πολλοί συνειδητά ή όχι να μας κάνουν να πιστέψουμε. Ήταν αοιδός, δηλαδή δημιουργός ποιητή.. Τραγούδησε μια ηρωική εποχή και τα ποιήματά του έγιναν η Βίβλος των Ελλήνων και συνέβαλαν σημαντικά στην αναγέννηση της χρυσής κλασικής  εποχής. Γύρω από την ύπαρξη του Ομήρου έχει δημιουργηθεί μια μυθολογία, από την αρχαιότητα ακόμη, την οποία δεν κρίνουμε απαραίτητο να αναφέρουμε εδώ, γιατί δεν εξυπηρετεί το σκοπό μας. Στους χωρίζοντες και στους ενωτικούς και όποιους άλλους μας αρκεί να καταθέσουμε τα πολύ επιτυχημένα λόγια του Γκαίτε, που αναφέρονται στο έργο του «Συνομιλίες με τον Έκερμαν», 1827. «Ο Wolf διέλυσε τον Όμηρο, αλλά παρόλα αυτά δεν μπόρεσε να βλάψει το ποίημα, γιατί αυτό έχει μια θαυματουργή δύναμη σαν τους ήρωες της Walhalla, που το πρωί κομματιάζονται και το μεσημέρι ξανακάθονται γεροί στο τραπέζι». Η αναφορά μας στον Γκαίτε έγινε για να καταστήσουμε ευθύς εξαρχής σαφή τη θέση μας σχετικά με την ενότητα των επών. Για μας τα έπη διαθέτουν δυνάμεις ικανές να τους εξασφαλίσουν και την ενότητα και την αιωνιότητα. Και η θεία πνοή του δημιουργού τους τα κάνει να θάλλουν εσαεί. Χωρίς ενδοιασμούς υποστηρίζουμε ότι υπήρξε ο Όμηρος, μια ποιητική μεγαλοφυΐα, ο οποίος δημιούργησε τα δύο θαυμαστά ποιήματα, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Ο κόσμος που ανοίγεται μέσα από τα ποιήματα αυτά έχει τις ρίζες του στη βαθειά αρχαιότητα και στους  μυκηναϊκούς χρόνους, περιγράφει τις συνθήκες της εποχής του και συνάμα προετοιμάζει τον αναγνώστη για τις νέες κοινωνικές συνθήκες που πρόκειται να ακολουθήσουν. Έτσι, οι χρόνοι του Ομήρου αποτελούν γέφυρα μετάβασης από την εποχή των Μυκηναϊκών ανακτόρων στις πόλεις των κλασικών χρόνων. Κατά την άποψή μας είναι αυτή ακριβώς η ιστορική θέση που κάνει τα ομηρικά ποιήματα εκτός από έργα τέχνης και θησαυρούς γνώσης. Ο ποιητής απέναντι και μέσα ταυτόχρονα σ’ αυτόν τον κόσμο στέκει αντικειμενικός παρατηρητής. Αλλά,  ενώ με τις αντιφάσεις και τις αντινομίες της εποχής του φτιάχνει ποίηση, δεν παραλείπει να καταγράφει και τις δικές του απόψεις για μια κοινωνία στην οποία ο λαός δεν έχει πια λόγο ουσιαστικό στις λαϊκές συνελεύσεις, οι γυναίκες δεν έχουν πρόσβαση στην κοινωνική ζωή, ελεύθεροι ακτήμονες ευγενείς υπηρετούν δουλικά τον αρχηγό του οίκου, δούλοι με το στίγμα της δουλείας διεκπεραιώνουν τις βαρύτερες δουλειές στο παλάτι, ενώ άκληροι και ανέστιοι ζητιάνοι διεκδικούν με διάφορους τρόπους την επιβίωσή τους από τον άρχοντα. Δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολούμαι με το φαινόμενο της δουλείας και τους δούλους στα έπη του Ομήρου. Η προσπάθεια είχε ξαναγίνει στο παρελθόν. Λίγο βιαστικά ίσως. Επειδή όμως μας βασάνισε πολύ η αίσθηση ότι δεν μελετήσαμε το θέμα σε τόσο βάθος, που να δικαιώνει τουλάχιστον τον ποιητή, πήραμε την τολμηρή απόφαση να επιχειρήσουμε πάλι το ίδιο ταξίδι. Και ξαναγυρίσαμε στον Όμηρο με τη διπλή επιθυμία. Από τη μια να αφεθώ στη μαγεία τους, από την άλλη να ερευνήσω εκ νέου το ίδιο θέμα. Πρόκειται για το κοινωνικό φαινόμενο της δουλείας και της ζωής των δούλων, γεγονός το οποίο δεν αγνοεί ο ποιητής, ο οποίος συνθέτει ποίηση για να ψάλλει κυρίως κλέα ηρώων ανδρών. Όπως ήδη έχουν παρατηρήσει και επισημάνει οι ομηριστές, μέσα στα ποιήματα του Ομήρου περικλείεται ένας πλήρης κόσμος, με στοιχεία θετικά και τα αρνητικά σε όλη την κοινωνικοοικονομική κλίμακα. Η ανάγνωση των ομηρικών ποιημάτων βεβαιώνει ότι ο κόσμος του Ομήρου γνωρίζει τη δουλεία. Που σημαίνει ότι δρουν εκεί άνθρωποι, οι οποίοι δεν ορίζουν τον εαυτό τους, δεν αυτοπροσδιορίζονται, πως άλλοι αποφασίζουν για την τύχη τους και καθορίζουν τη ζωή και το θάνατό τους. Για τους ταπεινούς, αλλά ηρωικούς δούλους του Ομήρου από τους ομηριστές έχουν γραφτεί ελάχιστα σε σχέση με όσα έχουν γραφτεί για τους λαμπερούς του ήρωες και τις φωτεινές του ηρωίδες. Αυτά όμως που υπάρχουν είναι και αξιοπρόσεκτα και αξιόπιστα. Δεν φιλοδοξούμε επομένως να καλύψουμε κάποιο κενό στο θέμα αυτό, επιθυμούμε όμως να καταθέσουμε και τη δική μας άποψη σχετικά με την ομηρική δουλεία. Φιλοδοξία μας μόνη είναι στη δεύτερη αυτή ενασχόλησή μας με το ίδιο θέμα να αποδειχτούμε καλύτεροι διαχειριστές του υλικού μας και περισσότερο ώριμοι στις κρίσεις και τα συμπεράσματά μας.

Advertisements

6 Σχόλια

  1. Posted by κωνσταντίνος μαντάς on Ιανουαρίου 4, 2011 at 8:28 μμ

    αγαπητή κα Χρονοπούλου, είχα διαβα΄σει παλαιότερα το βιβλίο σα ςγια την δουλεία στον ¨ομηρο, όταν είχε βγεί ως ιδιωτική έκδοη και το χρησιμο΄ποίησα στην βιβλιογραφία του δοκιμίου μου <>. Αργότερα το χάρισα, και πρόσφατα το αγόρασα εκ νέου στη νέα του μορφή από τις εκδ΄δοεις <>:τώρα είναι σαφώς πολύ πιο επιστημονικό ως προς τη μορφή του. θα ήθελα να σας έστελνα το πραναφερθέν δοκίμιο καθώς και κα΄ποια ακόμ αδείγματα της δουλειάς μου, καθώς ειδικεύτηκα στην κοινωνικ΄ιστορία του αρχαίου κόσμου.
    με εκτίμηση, Κων/νος Μαντάς, Δρ Αρχαίας Ιστορίας, 1ο Πειραματικό γυμνάσιο Αθήνας.

    Απάντηση

  2. Posted by κωνσταντίνος μαντάς on Ιανουαρίου 5, 2011 at 5:33 μμ

    Δυστυχώς, η απάντηση στο μπλογκ έινια ακτάληπτη, δεν υπα΄ρχουν λέξεις αλλά τεραγωνάκια.
    κων/νος μαντάς.

    Απάντηση

  3. Posted by κωνσταντίνος μαντάς on Ιανουαρίου 5, 2011 at 5:36 μμ

    Πάντως, στην νέα του μορφή, το δοκίμιο σας είναι πολύ κατατοπιστικό, ειδικά στο θέμα των κοινωνικών κατηγοριών μεταξύ,> και <>, έκφραη τηνοπιία διατύπωσε ο Finley στο Αncient slavery and Modern ideology.
    Kων/νος Μαντάς.

    Απάντηση

  4. Posted by κωνσταντίνος μαντάς on Ιανουαρίου 6, 2011 at 1:07 μμ

    Πάλι δεν βγάζω άκρη με τα γράμματα της απάντησης.

    Απάντηση

  5. Δεν μπορώ να εξηγήσω πώς ενώ εγώ χρησιμοποίησα το ελληνικό αλφάβητο, προέκυψε ένα κείμενο γεμάτο ρόμβους. Ούτως ή άλλως, σας ευχαριστώ που διαβάσατε τη μονογραφία μου και είχατε την καλοσύνη να την σολιάσατε ευμενώς. Σε δυο με τρεις μήνες θα κυκλοφορήσει σε βιβλίο και η διατριβή μου, που αναφέρτεται στην παιδαγωγική και εκπαιδευτική δράση της Ρόζας Ιμβριώτη. Ελπίζω να μπορέσω να σας ενημερώσω με γράμματα αυτή τη φορά και όχκι με ρόμβους.
    Χρύσα Χρονοπούλου
    Δρ Φιλοσοφίας Συγγραφέας

    Απάντηση

    • Posted by κώστας μαντάς on Ιανουαρίου 17, 2011 at 2:49 μμ

      Δεν πειράζει, εγω απλά ήθελα να σας στείλω την μονογραφία μου για την δουλεία στο ΄’εργο του Δίωνα Χρυσοστόμου. Με εκτίμηση Κώστας Μαντάς, Δρ Αρχαίας ιστορίας

      Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s