Δουλεία: Έννοια και χαρακτηριστικά

Στις διάφορες φάσεις ανάπτυξης της κοινωνίας των ανθρώπων υπήρξαν και εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές ανισότητες και συνθήκες ανελευθερίας. Η δουλεία είναι η πιο ακραία. Προσδιορίζεται από το διπλό χαρακτήρα της εξάρτησης και της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Η παρουσία των δούλων σ’ όλους τους αρχαίους πολιτισμούς υπογράφει ακριβώς αυτήν την κοινωνική διαφοροποίηση και ανισότητα. Το φαινόμενο υπήρξε και διατηρήθηκε σε όλο τον κόσμο ως τα νεώτερα χρόνια. Το γεγονός δεν πρέπει  να μας εκπλήσσει, αφού η δουλεία θεωρείται τέκνο της διασάλευσης της κοινωνικής ισορροπίας και κατευθείαν απόγονος της αποσάθρωσης των πρωτόγονων σοσιαλιστικών κοινωνιών.

Αλλά τι είναι δουλεία; Χρήσιμο είναι να επιχειρήσουμε να δώσουμε μιαν απάντηση σ’ αυτό το απλό φανερά, αλλά πολύπλοκο στην ουσία του ερώτημα. Από την αρχαιότητα ο Πλάτων στους «Νόμους» και την «Πολιτεία» ορίζει το φαινόμενο ως φυσική αναγκαιότητα και συνοδοιπόρο της κοινωνικής διαφοροποίησης. Ο Αριστοτέλης σε μια γενική αναφορά θεωρεί δούλο τον άνθρωπο που δεν ανήκει στον εαυτό του. Σε μια περισσότερο συγκεκριμένη αναφορά υποστηρίζει ότι το δούλο τον ορίζει η φύση αλλά και ο νόμος, γιατί τα πράγματα και οι άνθρωποι που κατακτώνται μετά από πόλεμο ανήκουν στους νικητές[1]. Στη «Ρητορική» του επίσης οριοθετώντας την έννοια του πλούτου, τον θεωρεί βασικό συστατικό της ανθρώπινης ευδαιμονίας και το περιεχόμενό του το καθορίζει από χρήματα, γη, κτήματα, ζώα και δούλους[2].

Στα νεώτερα χρόνια επικράτησε η άποψη του Μαρξ, σύμφωνα με την οποία ο δούλος είναι πράγμα (res) που ανήκει στο δουλοκτήτη. Ο ίδιος και η μυϊκή του δύναμη εργάζονται γι αυτόν, του ανήκουν, λόγω εξωοικονομικού καταναγκασμού, που σημαίνει δηλαδή ότι, επειδή στερείται όλα όσα απαιτούνται για την επιβίωσή του, δουλεύει, με την κυριολεκτική έννοια του όρου, στον ισχυρό, γιατί θέλει να ζήσει[3]. Ο Ζελίν συμπληρώνει τον όρο και με τη σειρά του ορίζει πως δούλοι θεωρούνται όσοι ανήκουν σε ένα χαμηλό κοινωνικό στρώμα, είναι ιδιοκτησία άλλων ανθρώπων, ομάδων ή ακόμη κάποιας θεότητας, αλλά δεν στερούνται οπωσδήποτε μέσων παραγωγής ή νομικού δικαιώματος, ούτε είναι οπωσδήποτε σκληρά καταπιεζόμενοι[4]. Ο Φίνλει χωρίς να απορρίπτει τον ένα ή τον άλλον σημειώνει ότι στον αρχαίο ανατολικό κόσμο, στην αρχαϊκή Ελλάδα και στη Ρώμη είναι δύσκολο να διαχωριστεί η κατάσταση του δούλου από τον ελεύθερο, ενώ αναγνωρίζει κάποια δικαιώματα από τους δουλοκτήτες στους δούλους για λόγους ανθρωπιάς.

Θα επιχειρήσουμε με τη σειρά μας έναν περιγραφικό ορισμό της δουλείας και των δούλων μέσα από τα γενικά και σε ένα βαθμό μόνιμα χαρακτηριστικά του φαινομένου, όπως αυτά εντοπίστηκαν στη διαχρονική πορεία του ανά τους αιώνες. Έτσι, δούλος είναι όποιος αποτελεί ιδιοκτησία ενός κυρίου ή ομάδας κυρίων, όπως για παράδειγμα της κοινότητας, της εκκλησίας, του κράτους. Δεν είναι αυτός ο ρυθμιστής της μοίρας του και ο κοινωνικός του ρόλος είναι του έμψυχου εργαλείου στα χέρια του αφέντη. Το προϊόν της εργασίας του όπως και ο ίδιος ανήκουν στην ιδιοκτησία του κυρίου. Δεν διαθέτει ιδιόκτητα μέσα παραγωγής. Υπόκειται σε εκμετάλλευση. Κι αν ακόμη έχει τοποθετηθεί σε ένα κτήμα και το καλλιεργεί ή, όπως ο ομηρικός Εύμαιος, φροντίζει τα κοπάδια ή τα χωράφια του άρχοντα εκμεταλλευόμενος την εργασία άλλων δούλων, δεν απαλλάσσεται από το στίγμα της δουλείας, αφού το κτήμα, τα ζώα, τα μέσα παραγωγής και οι δούλοι που του δουλεύουν αποτελούν ιδιοκτησία του δουλοκτήτη. Τέλος, σύμφωνα με τους νομικούς, βασική διαφορά του ελεύθερου από τον δούλο είναι ότι ο πρώτος είναι το υποκείμενο του νόμου, ενώ ο δεύτερος είναι αντικείμενο, ως μέρος κινητής περιουσίας. Η διαπίστωση αυτή βεβαιώνει από τη μια τη μειονεκτική θέση του δούλου και από την άλλη τη μετάβαση της κοινωνίας στη δουλοκτησία.

Εκτός από τα σταθερά γνωρίσματα της δουλείας, που μόλις αναφέρθηκαν, υπάρχουν και πρόσθετα χαρακτηριστικά, τα οποία προκύπτουν από τις διαφορετικές κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της κάθε εποχής. Παρατηρείται ωστόσο ότι το σύνολο των κύριων και βασικών γνωρισμάτων που ποτέ δεν αλλάζουν, σε συνάρτηση με τα πρόσθετα που αλλάζουν, ανάλογα με την εποχή και τη γεωγραφική θέση, διαμορφώνουν μια ρευστή εικόνα ως προς τα χαρακτηριστικά της δουλείας. Μέσα στη ρευστότητα της δουλικής εξάρτησης ξεχωρίζουν δύο βασικοί τύποι. Ιστορικά προηγείται ο πατριαρχικός τύπος δουλείας, που συνδέεται με τη φυσική οικιακή οικονομία και θεωρείται ότι δεν έχει σημαντική οικονομική αξία. Ακολουθεί ο κλασικός τύπος δουλείας, ο οποίος παρατηρείται στις κοινωνίες των αναπτυγμένων εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων και επιδιώκει με νομικά μέσα να εδραιώσει την απαλλοτρίωση της προσωπικότητας του δούλου.

Στα έπη του Ομήρου μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη  διαδικασία μετάβασης της δουλείας από τη μορφή πατριαρχικού τύπου στην κλασική δουλεία, διότι εμπεριέχονται εκεί στοιχεία ικανά να βεβαιώσουν την ύπαρξη και εδραίωση του θεσμού. Ούτως ή άλλως, ο δούλος στερείται ατομικής ελευθερίας, δεν είναι αυτεξούσιος, δεν αυτοπροσδιορίζεται, δεν έχει δικαιώματα, δεν του ανήκει τίποτε από όσα παράγει ή κατασκευάζει, ενώ ο ίδιος ως αντικείμενο και όχι ως υποκείμενο του νόμου, όπως ήδη αναφέραμε,  ανήκει εξ ολοκλήρου στον αφέντη του. Δεν έχει κανένα δικαίωμα και όπως συμβαίνει με τα μέσα παραγωγής, θεωρείται ιδιοκτησία του αφέντη του. Από την εποχή του Ομήρου ακόμη τους δούλους τους πουλούσαν, τους κληροδοτούσαν, τους αντάλλασσαν με άλλα είδη, τους χάριζαν. Στην πρώτη φάση της διαμόρφωσής του το δουλοκτητικό δίκαιο δεν προέβλεπε τιμωρία για τη δολοφονία του δούλου από τον αφέντη. Πολλά χρόνια μετά στην Αθήνα απαγορεύτηκε δια νόμου η δολοφονία των δούλων και η κακομεταχείρισή τους χαρακτηριζόταν ως ύβρις.

Από το στάδιο ακόμη της πατριαρχικής δουλείας η χρησιμοποίηση της μυϊκής δύναμης των δούλων στην οικιακή οικονομία κρίθηκε απαραίτητη. Στην αρχαιότητα η οικιακή οικονομία περιελάμβανε πλήθος γεωργικών εργασιών και παραγωγικών δραστηριοτήτων, αρχίζοντας από την άροση και τη σπορά και φτάνοντας στο αλώνισμα, το άλεσμα, τη βοσκή, την παραγωγή γαλακτοκομικών προϊόντων και ζυμαρικών, την ύδρευση, την εξασφάλιση καύσιμης ύλης, την κατασκευή κεραμικών κ.α. Καταρρίπτεται επομένως η άποψη αυτών που υποστηρίζουν ότι η δουλική εργασία είχε περιορισμένο χαρακτήρα στην πρωτόγονη οικονομία. Αντίθετα μάλιστα αυτή ήταν ευρύτατα διαδεδομένη. Συνέβαλε στην ανάπτυξη της ειδίκευσης των απασχολουμένων στη γεωργία, των εργαζομένων σε διάφορα επαγγέλματα και στον πολλαπλασιασμό των ειδικοτήτων. Βεβαιώνεται λοιπόν ότι σε ένα βαθμό στο δουλοκτητικό σύστημα η εργασία των δούλων συνέβαλε στην ανάπτυξη της παραγωγής. Ο Ένγκελς  κατά τη γνώμη μας πολύ σωστά υποστήριξε ότι η δουλεία δεν θα μπορούσε να αποκτήσει οικονομική σημασία, παρά μονάχα αν η εργασία των δούλων γινόταν σε τέτοιο βαθμό παραγωγική, ώστε να είναι σε θέση να παράγει αξία μεγαλύτερη από το κόστος της συντήρησής τους.

Τόσο στο πρώτο όσο και στο δεύτερο στάδιο ανάπτυξης του δουλοκτητικού συστήματος τα θεμελιώδη γνωρίσματα της δουλείας είναι πανομοιότυπα. Διαφέρουν μονάχα τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά[5]. Και οι διαφορές αυτές σημειώνονται τόσο στη Δύση όσο και στην Ανατολή, ακόμη και στην ιστορική πορεία του ίδιου λαού.


[1] Αριστοτέλης, Πολιτικά Ι, 6, 1, 1255α.

[2] Αριστοτέλης, Ρητορική, Ι. 5,7.

[3] Μαρξ και Έγκελς Έργα, τόμος 6 σ. 433.

[4] Κ. Ζελίν και Μ. Τροφίμοβα, Μορφές εξάρτησης της Ελληνιστικής περιόδου στην Ανατολική Μεσόγειο, σ. 29.

[5] Ολόκληρη η ελληνική αρχαιότητα (αρχαϊκή, κλασική ρωμαϊκή) υπακούει στον όρο «δουλοκτητικό οικονομικό σύστημα».βλ. και Δ. Ι. Τσιμπούκης, Ελεύθεροι και Δούλοι, Ανατομία της δουλοκτητικής κοινωνικής σκέψης, Καλέντης, Αθήνα 1991, σ. 7 κ.ε.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s