Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

«Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας» του ποιητή δεν έχει σύνορα. Και ενώ βρίσκεται έξω και πάνω από τόπους και εποχές, είναι σαφώς καθορισμένος χωροχρονικά. Αξίζει λοιπόν να επιχειρήσουμε να γνωρίσουμε την ομηρική γεωγραφία και την εποχή, σε μια προσπάθεια να κερδίσουμε μεγαλύτερη και πλουσιότερη θέα σ’ αυτό που λέμε ομηρική ζωή.

Ο Όμηρος, ως γνωστόν, είναι ο μεγαλύτερος ποιητής του κόσμου και των εποχών.  Έγραψε δύο έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, τα οποία διαβάζονται και ξαναδιαβάζονται και πάλι οι θησαυροί που αποκαλύπτουν κάθε φορά είναι ανεκτίμητης αξίας. Αυτά για την ώρα, περισσότερα πολύ σύντομα. Ας ξαναγυρίσουμε στον κόσμο του ποιητή.

Ας δούμε πρώτα τη γεωγραφία της Οδύσσειας. Ο ήρωας του έπους, όπως ομολογείται από τον ποιητή περιπλανήθηκε παρά πολύ. Μετά από τη χώρα των Κικόνων,  η τρικυμία παρέσυρε τα πλοία του από τον Μαλέα στη χώρα των Λωτοφάγων. Από κει η μοίρα του τον οδήγησε διαδοχικά στη χώρα των Κυκλώπων, στο νησί του Αιόλου, στη χώρα των Λαιστρυγόνων, στο νησί της Κίρκης (την Αιαία), στα νερά των Σειρήνων, στο στενό της Σκύλλας και της Χάρυβδης, στη Θρινακία όπου έβοσκαν οι αγελάδες του Ήλιου, στο νησί της Καλυψώς (την Ωγυγία) και επί τέλους στη γη των Φαιάκων, τη Σχερία, τελευταίο σταθμό του περιπλανώμενου Οδυσσέα για την αγαπημένη πατρική γη, την Ιθάκη. Πού ακριβώς πάνω στο χάρτη βρίσκονται αυτές οι περιοχές;

Αρχαίες μαρτυρίες τις τοποθετούσαν στα παράλια της Σικελίας και της νότιας Ιταλίας. Έτσι ο Ησίοδος στη Θεογονία υποστήριξε ότι το νησί της Κίρκης ήταν κάπου στο Τυρρηνικό πέλαγος. Ο Ευριπίδης και ο Θουκυδίδης εντόπιζαν τη χώρα των Κυκλώπων στη Σικελία. Ο Θουκυδίδης επίσης θεωρούσε ότι το νησί του Αιόλου ήταν ένα από τα Λιπαραία νησιά, τους Λαιστρυγόνες περιλάμβανε στους παλαιότερους κατοίκους της Σικελίας, τέλος ταύτιζε το νησί του Ήλιου Θρινακία, με την ίδια της Σικελία, της οποία το πρώτο όνομα ήταν Τρινακρία. Ο Θεόφραστος τοποθετούσε την χώρα της Κίρκης σε ένα ακρωτήριο ανάμεσα Ρώμη και Νεάπολη. Ο Λυκόφρων ισχυρίστηκε ότι οι Σειρήνες γλυκοτραγουδούσαν κοντά στη Νεάπολη της Καμπανίας. Τέλος ο Ευριπίδης πάλι τη Σκύλλα ονομάζει Τυρσηνίδα, που σημαίνει ότι την εντόπιζε κάπου στο τυρρηνικό πέλαγος.

Οι πιο πάνω αναφορές στη γεωγραφία της Οδύσσειας τόσο στην αρχαία ελληνική ομηρολογία, όσο και στη ρωμαϊκή αποτελούν ένα ελάχιστο δείγμα. Διαχρονικά οι θεωρίες που έχουν διατυπωθεί και οι προσπάθειες που έχουν γίνει, για να εντοπιστούν οι τόποι πλάνης του Οδυσσέα ξεπερνούν τον αριθμό 70 και ανάλογοι είναι οι χάρτες που έχουν σχεδιαστεί προς επιβεβαίωση των θεωριών, που φτάνουν τον Οδυσσέα από το Βόρειο στο Νότιο πόλο και από την Αμερική στις Φιλιππίνες. Εμείς βρίσκουμε πολύ συγκινητικές τις προσπάθειες αυτές. Πιστεύουμε ότι δεν τις γεννά μόνο η φιλοδοξία να διατυπωθούν απαντήσεις στα σχετικά ερωτήματα, αλλά και η αγάπη στο έργο του Ομήρου. Η πίστη πως πίσω από τα ποιητικά σχήματα κρύβονται αιώνιες αλήθειες, που περιμένουν την ερμηνευτική σκαπάνη για να έρθουν στο φως. Η δική μας όμως άποψη λέει ότι οι τόποι της Οδύσσειας είναι αυτοί που είναι, όπως τους περιγράφει η ποιητική γνώσητου δημιουργού τους και πρέπει έτσι να τους δεχτούμε. Γιατί ο ποιητής αποδεδειγμένα μιλά για πράγματα ωραία και αληθινά. Η ποιητική του φαντασία στηρίζεται στην τέχνη και στην ιστορία. Είναι μάταιο λοιπόν να ψάχνουμε για τις χώρες των Κυκλώπων, των Λαιστρυγόνων και των άλλων κατοίκων της Οδύσσειας. Όσα αναφέρει ο Όμηρος στο έργο του, αυτή και η αλήθεια, αρκεί να ταξιδέψουμε με τα δικά του μάτια και να ακολουθήσουμε τα βήματά του στα δικά του ποιητικά μονοπάτια.

Η γεωγραφία της Ιλιάδας είναι πιο ρεαλιστική. Εδώ οι ερμηνευτές δεν χρειάζεται να κάνουν υπερπόντια και κουραστικά ταξίδια, για να εντοπίσουν τις πόλεις που αναφέρει ο Όμηρος. Ο ποιητής είναι σαφέστατος στις περιγραφές του σε τόπους και πρόσωπα, γεγονός που επιβεβαίωσε και η σκαπάνη των αρχαιολόγων. Το σημαντικότερο μέρος από τη γεωγραφία της Ιλιάδας θα το  γνωρίσουμε στη Β ραψωδία, όπου αναπτύσσεται από τον ποιητή κατάλογος τόπων και προσώπων, τόσο για τους επιτιθέμενους, όσο και για τους αμυνόμενους. Η συμμετοχή των Ελλήνων στην εκστρατεία περιλαμβάνει πόλεις από την Ήπειρο μέχρι την Κρήτη και από τα Επτάνησα μέχρι τη Ρόδο. Περραιβοί της Δωδώνης και της Κύφου, Μάγνητες από το Πήλιο, Μυρμιδόνες των Θεσσαλικών πόλεων, Βοιωτοί και Βοιωτοί από τον Μινύειο Ορχομενό, Φωκαείς, Λοκροί, Εύβοείς, Αθηναίοι, Σαλαμίνιοι, Αργείοι, Μυκηναίοι, Λακεδαίμονες, Πύλιοι, Αρκάδες, Επειοί, Κεφαλλήνες από το Δουλίχι, την Ιθάκη και τη Ζάκυνθο, Κρήτες, Ρόδιοι, Σύμιοι και Δωδεκανήσιοι της Νισύρου και της Καρπάθου. Στο πλευρό των Τρώων και των άλλων κατοίκων της Τρωάδας μάχονταν Θράκες, Κίκονες, Παίονες, Φρύγες, Παφλαγόνες, Αλιζώνες, Μυσοί, Μαίονες, Κάρες, Λύκιοι. Βεβαιώνεται λοιπόν ότι η γεωγραφία του Ομήρου κινείται ανάμεσα στην ποίηση και την ιστορία, από το πραγματικό στο φανταστικό. Έτσι τα ποιητικά όρια των επών έχουν μεγάλη ελαστικότητα, ώστε να οδηγούν τον Οδυσσέα ακόμη και στον Άδη. Ο μελετητής αυτό που πρέπει να κάνει είναι να σταθεί με σεβασμό στις επιλογές του δημιουργού και να μην επιχειρήσει να τις λογικοποιήσει.

Το ίδιο παρατηρούμε και στο χρόνο των επών. Και αυτός κινείται ανάμεσα στη φαντασία της ποίησης και την ιστορική πραγματικότητα. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από το ήδη διατυπωμένο διπλό ερώτημα: πότε γράφτηκαν τα έπη και σε ποια εποχή αναφέρονται. Θα επιχειρήσουμε να δώσουμε απάντηση στο δεύτερο ζήτημα. Κοινή πεποίθησή είναι ότι τα γεγονότα, τα οποία διεκτραγωδεί ο Όμηρος, ανήκουν σε χρόνους ηρωικούς και απηχούν μιαν άλλη εποχή από τη δική του. Εν ολίγοις τα ποιήματα γράφτηκαν κατά τους γεωμετρικούς λεγόμενους χρόνους 9ος – 8ος αι. π.Χ., αλλά το περιεχόμενό τους εγγράφεται στους προγενέστερους μυκηναϊκούς χρόνους, η δόξα και το μεγαλείο των οποίων εθεωρείτο ως το πλέον κατάλληλο να υμνείται από τους επικούς ποιητές. Ο Όμηρος, όπως και οι σύγχρονοί του επικοί αοιδοί, ακολουθώντας μια μακρόχρονη ποιητική παράδοση χρησιμοποιεί εκ των προτέρων διαμορφωμένους και κυρίαρχους εκφραστικούς της επικής ποίησης τρόπους και παραστάσεις, όπως και η ποιητική του γραφή αποδεικνύει. Επειδή όμως είναι ένας συγκεκριμένος άνθρωπος και μεγαλωμένος σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, είναι αδύνατο να μην αντανακλάται στην ποίησή του και η εποχή του.

Παρατηρείται λοιπόν ότι, ενώ τα ποιήματα μιλούν για ήρωες εκπροσώπους του μυκηναϊκού μεγαλείου, η εποχή μέσα στην οποία η ποιητική φαντασία τους τοποθετεί να ζουν και να κινούνται είναι αυτή των γεωμετρικών χρόνων. Για παράδειγμα, η αρχαιολογική σκαπάνη βεβαιώνει ότι στους μυκηναϊκούς χρόνους υπήρχε γραφή. Οι ήρωες όμως των επών μοιάζει να αγνοούν να γράφουν και να διαβάζουν. Με εξαίρεση ίσως τους στίχους της Ιλιάδας που αναφέρονται στον Βελλερεφόντη. Η αρχιτεκτονική επίσης της εποχής είναι πολύ απλούστερη και δεν θυμίζει παρά σε ελάχιστες περιπτώσεις την μνημειακή κτιριακή αρχιτεκτονική των Μυκηνών τόσο για νεκρούς, όσο και για ζωντανούς. Εν κατακλείδι, αν πρόκειται να τοποθετήσουμε τα ποιήματα χρονολογικά, νομίζουμε ότι ο 9ος αιώνας είναι ο πλέον ανταποκρινόμενος στις ιστορικές εξελίξεις της εποχής, γιατί: την εποχή αυτή τα χρόνια της περιπλάνησης και της εξάπλωσης έχουν σταματήσει· η ανάμειξη των φυλών και των πολιτισμικών διαφορών έχει συντελεστεί· τέλος βρίσκεται πολύ μακριά η εποχή των γεγονότων που προκάλεσαν την καταστροφή των μυκηναϊκών ανακτόρων. Οι ιστορικοί χρόνοι για τους Έλληνες έχουν ξεκινήσει.

Κατά συνέπεια η ομηρική ποίηση στηρίζει την ιστορική δύναμη και την αξία της στο ότι μας δίνει τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε σε αδρές γραμμές την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, από το αρχαιότατο καθεστώς της κοινότητας των φυλών ως τη δημιουργία της δουλοκτητικής πόλης. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, με την χωροχρονική ιδιαιτερότητα που διαθέτουν, αναπτύσσουν μια διαφορετική οπτική στην μελέτη της ιστορικής πραγματικότητας της αρχαϊκής εποχής και άλλη μια φορά βεβαιώνουν ότι οι ομηρικοί χρόνοι λειτούργησαν σαν χοάνη, μέσα στην οποία συγχωνεύτηκαν τα στοιχεία, τα οποία πρωτοστάτησαν στη δημιουργία του κλασικού πολιτισμού.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s