‘Ομηρος και ομηρική ποίηση

Σε παλαιότερη μελέτη μου είχα κάνει τη ρητορική ερώτηση: «Υπάρχει έργο τέχνης στον κόσμο που να ξεπερνάει σε ομορφιά την Ιλιάδα και την Οδύσσεια;». Και τη μαγεία των επών απέδιδα κατά πρώτο λόγο στην ποιητική ευφυΐα του Ομήρου και κατά δεύτερο λόγο στο γεγονός ότι στα ποιήματα αυτά ενυπάρχει συμπυκνωμένη η πείρα και η κοσμοαντίληψη των ηρώων τους, των Ελλήνων, ενός λαού με μακρόχρονη ιστορική πορεία ήδη από τη βαθιά αρχαιότητα. Στην ίδια μελέτη με βεβαιότητα υποστήριξα τότε και υποστηρίζω και τώρα ότι τα έργα αυτά αποτελούν για την ανθρωπότητα έναν πνευματικό θησαυρό, γιατί αντλούν από το παρελθόν, αντικατοπτρίζουν το παρόν και προσβλέπουν στο μέλλον . Γίνεται αμέσως αντιληπτό και γοητεύει τον αναγνώστη των ομηρικών επών ο θησαυρός που αναδύεται μέσα από το δακτυλικό εξάμετρο, οι ολοζώντανες εικόνες, οι δυναμικές συγκρούσεις ηρωικών μορφών, τα διαχρονικά πάθη και οι χαρακτήρες. Η ενασχόληση με την ομηρική ποίηση λοιπόν εμπεριέχει τόση γοητεία, που αιχμαλωτίζει τους μελετητές της και δεν τους αφήνει περιθώρια σκέψης να την εγκαταλείψουν.

Η ζωντάνια όμως και η αμεσότητα των ομηρικών επών γεννά ερωτηματικά. Ο κόσμος στο σύνολό του, που αναδύεται μέσα από τα ποιητικά σχήματα, μπορεί να αντικατοπτρίζει μια ιστορική πραγματικότητα; Ας μη ξεχνάμε ότι οι πληροφορίες μας για την Ελλάδα από το 12ο ως τον 8ο αιώνα είναι περιορισμένες και αντιφατικές. Η μοναδική πηγή αυτής της εποχής είναι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, ενώ τα ευρήματα των ανασκαφών ακόμη μελετώνται. Οι ήρωες των επών ήταν υπαρκτά πρόσωπα; Υπήρχε δουλεία κατά τους χρόνους που ο Όμηρος δημιουργούσε τα ποιήματά του ή η δουλοσύνη αποτελούσε στην ποίησή του ανάμνηση των μυκηναϊκών χρόνων; Εν ολίγοις, θα χρησιμοποιούσαμε άφοβα τα ομηρικά έπη ως ιστορικές πηγές ή αυτό κρίνεται επιστημονικά επικίνδυνο;

Από την άλλη, η παράδοση ζει με τόση ζωντάνια και σαφήνεια στο μυαλό του ποιητή, οι γενεαλογίες και οι χρονολογίες προσδιορίζονται με τόση ακρίβεια, τα υλικά ανασκαφικά ευρήματα από τις πρόσφατες ανασκαφές ταιριάζουν τόσο πολύ με όσα αναφέρει ο Όμηρος στις περιγραφές του, ώστε συμφωνούμε με αυτούς που υποστηρίζουν ότι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα τα έπη αυτά να εμπεριέχουν πολλά ιστορικά στοιχεία σχετικά με τους Αχαιούς των ηρωικών χρόνων. Καθίσταται λοιπόν σχεδόν βέβαιο ότι οι αοιδοί αποθησαύρισαν στην ποίησή τους τον κόσμο που ήθελαν να περιγράψουν και να τραγουδήσουν και διατήρησαν τα στοιχεία του με θρησκευτική ευλάβεια . Ο Θουκυδίδης άλλωστε δεν αμφέβαλε για την ιστορικότητα των ομηρικών επών και την τρωική πολεμική επιχείρηση τη θεωρούσε προσπάθεια των Ελλήνων να ενωθούν σε ένα κοινό επεκτατικό σκοπό. Κατά συνέπεια πιστεύουμε πως η ομηρική ποίηση κρύβει ιστορική δύναμη και η αξία της βασίζεται στο ότι μας δίνει τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε σε αδρές γραμμές την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, από το αρχαιότατο καθεστώς της κοινότητας των φυλών ως τη δημιουργία της δουλοκτητικής πόλης.

Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια με τις πλούσιες και ζωντανές περιγραφές, τις πολύχρωμες εικόνες και τις άφθονες λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής σηκώνουν την αυλαία του παρελθόντος και μας εισάγουν σε ένα ζωντανό κόσμο.  Έτσι με μια διαφορετική οπτική στην μελέτη της ιστορικής πραγματικότητας της αρχαϊκής εποχής βεβαιώνεται ότι οι ομηρικοί χρόνοι λειτούργησαν σαν χοάνη, μέσα στην οποία συγχωνεύτηκαν τα στοιχεία, τα οποία πρωτοστάτησαν στη δημιουργία του κλασικού πολιτισμού .

Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε έζησε και έγραψε ο Όμηρος . Επικρατεί η άποψη ότι έζησε τον 8ο αιώνα π.Χ. Εμείς δεν θεωρούμε απαραίτητο να αναλωθούμε γράφοντας τη βιογραφία του. Κρίνουμε υπεραρκετά τα όσα ως τώρα έχουν γραφεί. Θα σταθούμε όμως στην προσφορά του στον πολιτισμό. Ο ρόλος του ήταν να συγκεντρώσει τις παραδόσεις τις σχετικές με την τρωική εκστρατεία και να σχηματίσει ένα υπέροχο σύνολο. Δεν ήταν ραψωδός με την απατηλή έννοια του συρράπτη παραδοσιακών στίχων με κάποιο μικρό ταλέντο, όπως ήθελαν πολλοί συνειδητά ή όχι να μας κάνουν να πιστέψουμε. Ήταν αοιδός, δηλαδή δημιουργός ποιητής. Τραγούδησε μια ηρωική εποχή, τα ποιήματά του έγιναν η Βίβλος των Ελλήνων και συνέβαλαν σημαντικά στην αναγέννηση της χρυσής κλασικής εποχής . Γύρω από την ύπαρξη του Ομήρου έχει δημιουργηθεί μια μυθολογία, από την αρχαιότητα ακόμη, την οποία δεν κρίνουμε απαραίτητο να αναφέρουμε εδώ, γιατί δεν εξυπηρετεί το σκοπό μας. Στους χωρίζοντες και στους ενωτικούς και όποιους άλλους μας αρκεί να καταθέσουμε τα πολύ επιτυχημένα λόγια του Γκαίτε, που αναφέρονται στο έργο του «Συνομιλίες με τον Έκερμαν1827″. «Ο Wolf διέλυσε τον Όμηρο, αλλά παρόλα αυτά δεν μπόρεσε να βλάψει το ποίημα, γιατί αυτό έχει μια θαυματουργή δύναμη σαν τους ήρωες της Walhalla, που το πρωί κομματιάζονται και το μεσημέρι ξανακάθονται γεροί στο τραπέζι».

Η αναφορά μας στον Γκαίτε έγινε για να καταστήσουμε ευθύς εξαρχής σαφή τη θέση μας σχετικά με την ενότητα των επών. Για μας τα έπη διαθέτουν δυνάμεις ικανές να τους εξασφαλίσουν και την ενότητα και την αιωνιότητα. Και η θεία πνοή του δημιουργού τους τα κάνει να θάλλουν εσαεί. Χωρίς ενδοιασμούς υποστηρίζουμε ότι υπήρξε ο Όμηρος, μια ποιητική μεγαλοφυΐα, ο οποίος δημιούργησε τα δύο θαυμαστά ποιήματα, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Ο κόσμος που ανοίγεται μέσα από τα ποιήματα αυτά έχει τις ρίζες του στο βαθύ ελληνικό παρελθόν και την αγκαλιά του στους μυκηναϊκούς χρόνους.  Περιγράφει τις συνθήκες της εποχής του και συνάμα προετοιμάζει τον αναγνώστη για τις νέες κοινωνικές συνθήκες, που πρόκειται να ακολουθήσουν.

Έτσι, οι χρόνοι του Ομήρου αποτελούν γέφυρα μετάβασης από την εποχή των Μυκηναϊκών ανακτόρων στις πόλεις των κλασικών χρόνων. Κατά την άποψή μας είναι αυτή ακριβώς η ιστορική θέση, που κάνει τα ομηρικά ποιήματα εκτός από έργα τέχνης και θησαυρούς γνώσης. Ο ποιητής απέναντι και μέσα ταυτόχρονα σ’ αυτόν τον κόσμο στέκει αντικειμενικός παρατηρητής. Και ενώ με τις αντιφάσεις και τις αντινομίες της εποχής του φτιάχνει ποίηση, δεν παραλείπει να καταγράφει και τις δικές του απόψεις για μια κοινωνία στην οποία ο λαός δεν έχει πια λόγο ουσιαστικό στις λαϊκές συνελεύσεις, οι γυναίκες δεν έχουν πρόσβαση στην κοινωνική ζωή, ελεύθεροι ακτήμονες ευγενείς υπηρετούν δουλικά τον αρχηγό του οίκου, δούλοι με το στίγμα της δουλείας διεκπεραιώνουν τις βαρύτερες δουλειές στο παλάτι, ενώ άκληροι και ανέστιοι ζητιάνοι διεκδικούν με διάφορους τρόπους την επιβίωσή τους από τον άρχοντα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s